'Kiềng ba chân' trong kiểm soát thuốc lá

Thuốc lá đang len sâu vào giới trẻ

Tổ chức World Health Organization cảnh báo ngành công nghiệp thuốc lá luôn hướng tới thanh thiếu niên như một “thị trường thay thế” cho nhóm người hút thuốc trưởng thành đang giảm dần. Các sản phẩm thuốc lá hiện nay được thiết kế với màu sắc bắt mắt, hương vị trái cây, hình thức giống đồ công nghệ nhằm thu hút giới trẻ.

Tại Việt Nam, xu hướng này đang trở nên đáng lo ngại. Theo nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng , tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở học sinh 13-17 tuổi tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Ở nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ này tăng từ 3,5% lên 8% chỉ sau một năm. Nhiều học sinh vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tác hại của thuốc lá, đồng thời khả năng tiếp cận các sản phẩm này ngày càng dễ dàng thông qua mạng xã hội, bạn bè hoặc môi trường xung quanh.

Đáng chú ý, theo các chuyên gia y tế công cộng, nguyên nhân khiến thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử không chỉ đến từ sự tò mò mà còn bởi tâm lý muốn thể hiện bản thân, bị ảnh hưởng từ bạn bè và thiếu sự giám sát từ người lớn.

Điều này cho thấy nếu chỉ dựa vào các biện pháp hành chính hoặc tuyên truyền đơn lẻ sẽ khó tạo ra hiệu quả bền vững. Muốn kiểm soát thuốc lá trong giới trẻ cần một hệ sinh thái phòng ngừa đồng bộ, trong đó nhà trường, gia đình và xã hội phải cùng giữ vai trò trung tâm.

Nhà trường - “tuyến phòng thủ” đầu tiên

Học sinh dành phần lớn thời gian tại trường học, vì vậy nhà trường là môi trường quan trọng nhất để hình thành nhận thức và hành vi lành mạnh.

Không ít trường học hiện nay đã triển khai các chương trình ngoại khóa, truyền thông phòng chống tác hại thuốc lá, ký cam kết “trường học không khói thuốc”. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều hoạt động còn mang tính hình thức, thiếu chiều sâu và chưa theo kịp sự biến đổi của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Một khó khăn lớn là nhiều giáo viên chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Trong khi đó, học sinh lại tiếp cận thông tin rất nhanh qua TikTok, Facebook hay các hội nhóm trực tuyến. Nếu nhà trường chậm đổi mới phương thức giáo dục thì sẽ khó tạo được sức thuyết phục.

Do đó, việc giáo dục phòng chống thuốc lá cần chuyển từ cách tiếp cận “cấm đoán” sang “giáo dục năng lực tự bảo vệ”. Học sinh cần được cung cấp kiến thức khoa học về nicotine, nguy cơ nghiện, ảnh hưởng tới não bộ, hệ hô hấp và sức khỏe tâm thần. Đồng thời, các em cũng cần được rèn kỹ năng từ chối, kỹ năng phản biện trước các quảng cáo hoặc xu hướng độc hại trên mạng xã hội.

Nhà trường cũng cần tăng cường phối hợp với ngành y tế, đoàn thanh niên, chuyên gia tâm lý để tổ chức các diễn đàn, mô hình trải nghiệm thực tế thay vì chỉ tuyên truyền bằng khẩu hiệu. Những câu chuyện thật về hậu quả sức khỏe, tài chính và tương lai của người nghiện thuốc lá sẽ tạo tác động mạnh hơn nhiều bài giảng lý thuyết.

Quan trọng hơn, môi trường học đường phải thực sự “không khói thuốc”. Nếu học sinh vẫn nhìn thấy giáo viên, nhân viên hoặc người lớn hút thuốc trong khuôn viên trường thì mọi thông điệp giáo dục đều trở nên thiếu sức nặng.

Gia đình - “pháo đài” gần gũi

Nếu nhà trường là nơi giáo dục có hệ thống thì gia đình lại là nơi định hình thói quen và giá trị sống đầu tiên của trẻ. Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ em có nguy cơ hút thuốc cao hơn nếu cha mẹ hoặc người thân trong gia đình sử dụng thuốc lá. Trẻ không chỉ bị ảnh hưởng bởi khói thuốc thụ động mà còn hình thành tâm lý xem việc hút thuốc là bình thường.

Trong nhiều gia đình Việt Nam, việc người lớn hút thuốc trước mặt trẻ em vẫn khá phổ biến. Một số phụ huynh còn chủ quan cho rằng thuốc lá điện tử “ít độc hại hơn”, “không có mùi” nên không nguy hiểm. Đây là quan niệm sai lầm.

Theo cảnh báo của World Health Organization, nicotine trong thuốc lá điện tử có thể gây nghiện mạnh và ảnh hưởng tới sự phát triển não bộ ở thanh thiếu niên.

Gia đình vì vậy cần trở thành “lá chắn” đầu tiên trong kiểm soát thuốc lá. Điều quan trọng không chỉ là cấm đoán mà phải tạo được sự đồng hành và tin cậy với con cái.

Nhiều phụ huynh hiện nay quá bận rộn hoặc giao toàn bộ trách nhiệm giáo dục cho nhà trường. Điều đó dẫn tới khoảng trống quản lý, nhất là trong môi trường số. Không ít học sinh mua thuốc lá điện tử qua mạng xã hội mà cha mẹ không hề hay biết.

Muốn ngăn chặn hiệu quả, cha mẹ cần chủ động trò chuyện với con về thuốc lá, nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường như thay đổi hành vi, mùi hương lạ, sử dụng thiết bị bất thường hoặc có xu hướng che giấu đồ dùng cá nhân.

Bên cạnh đó, cha mẹ phải làm gương. Một gia đình không khói thuốc sẽ có sức giáo dục lớn hơn mọi lời khuyên. Việc xây dựng nếp sống lành mạnh, tăng tương tác giữa các thành viên, định hướng kỹ năng sống tích cực cũng giúp trẻ giảm nguy cơ tìm đến thuốc lá như một cách giải tỏa tâm lý.

Xã hội - “vành đai” kiểm soát rộng lớn

Kiểm soát thuốc lá không thể thành công nếu môi trường xã hội vẫn tạo điều kiện cho thuốc lá tiếp cận giới trẻ. Hiện nay, thuốc lá điện tử được quảng bá rộng rãi trên mạng xã hội dưới nhiều hình thức trá hình như review sản phẩm, livestream, video giải trí. Hình ảnh sử dụng vape xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống mạng, tạo tâm lý “hợp thời” đối với giới trẻ.

Trong khi đó, việc quản lý kinh doanh trực tuyến còn nhiều bất cập. Thanh thiếu niên có thể dễ dàng đặt mua sản phẩm mà không bị kiểm tra độ tuổi. Vì vậy, xã hội cần tham gia mạnh mẽ hơn trên nhiều phương diện.

Thứ nhất, cơ quan quản lý cần siết chặt quảng cáo, kinh doanh thuốc lá trên môi trường mạng; tăng cường xử lý hành vi bán sản phẩm cho người chưa đủ tuổi.

Thứ hai, các tổ chức đoàn thể, cơ quan truyền thông cần đổi mới phương thức tuyên truyền theo hướng gần gũi với giới trẻ. Những chiến dịch truyền thông số sáng tạo, sử dụng KOLs tích cực, video ngắn hoặc nội dung tương tác sẽ hiệu quả hơn cách truyền thông truyền thống.

Thứ ba, cộng đồng cần xây dựng chuẩn mực xã hội mới, trong đó hút thuốc không còn được xem là biểu hiện của “bản lĩnh” hay “trưởng thành”. Khi môi trường xã hội thay đổi nhận thức, giới trẻ cũng sẽ thay đổi hành vi.

Ngoài ra, việc phát triển các sân chơi văn hóa, thể thao, hoạt động tình nguyện cũng rất cần thiết. Một thanh thiếu niên có môi trường sống tích cực, có mục tiêu và được kết nối cộng đồng sẽ ít có nguy cơ tìm đến thuốc lá hay các chất gây nghiện khác.

Nhà trường, gia đình và xã hội giống như ba chân của một chiếc kiềng. Nếu một chân yếu hoặc thiếu liên kết, công tác kiểm soát thuốc lá sẽ khó đạt hiệu quả. Nhà trường giúp hình thành tri thức và kỹ năng; gia đình tạo nền tảng nhân cách và giám sát gần gũi; xã hội tạo môi trường sống và chuẩn mực hành vi. Ba yếu tố này cần phối hợp liên tục thay vì hoạt động rời rạc.

Trong bối cảnh thuốc lá thế hệ mới đang tấn công mạnh vào giới trẻ, sự phối hợp đó càng trở nên cấp thiết. Kiểm soát thuốc lá không chỉ để giảm tỷ lệ hút thuốc mà còn để bảo vệ chất lượng dân số, sức khỏe cộng đồng và tương lai của cả một thế hệ.