Kinh tế tập thể: Chuyển hướng phát triển, lấy hiệu quả làm thước đo
Chương trình phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu mở rộng quy mô hợp tác xã, đồng thời nâng chất lượng quản trị, tăng liên kết doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh.
Nâng chất lượng hoạt động, củng cố năng lực hợp tác xã
Kinh tế tập thể, hợp tác xã (HTX) tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tổ chức sản xuất, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và ổn định kinh tế - xã hội tại địa phương. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, khu vực này cần chuyển từ tăng số lượng sang nâng cao chất lượng hoạt động, năng lực quản trị và khả năng tham gia thị trường.
Theo số liệu của Liên minh HTX Việt Nam, ước đến ngày 30-6-2026, cả nước có 35.473 HTX, tăng 432 HTX, tương đương 1,23% so với cuối năm 2025. Trong đó, 30.038 HTX đang hoạt động, chiếm 84,67%. Sáu tháng đầu năm, cả nước thành lập mới 588 HTX, giải thể 156 HTX, thu hút gần 6,5 triệu thành viên.
Đáng chú ý, cả nước hiện có 163 liên hiệp HTX. Một số đơn vị đã bước đầu tổ chức dịch vụ đầu vào, ký hợp đồng tiêu thụ sản phẩm, kết nối tín dụng và hỗ trợ HTX thành viên. Dù vậy, quy mô phần lớn liên hiệp HTX còn nhỏ, chưa đáp ứng yêu cầu điều phối vùng nguyên liệu, tổ chức chế biến, tiêu thụ, logistics và phát triển thương hiệu chung.
Theo ông Võ Minh Cảnh, Chủ tịch Liên minh HTX thành phố Cần Thơ, mối quan hệ giữa HTX và doanh nghiệp tư nhân cần được nhìn nhận trong cấu trúc rộng hơn của hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp hiện đại, nơi các chủ thể không chỉ tương tác qua thị trường mà còn thông qua thể chế, công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và áp lực cạnh tranh quốc tế.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt là thành phố Cần Thơ mới, áp lực từ thị trường xuất khẩu đang buộc doanh nghiệp phải bảo đảm truy xuất nguồn gốc, chất lượng và tính ổn định của vùng nguyên liệu. Vì vậy, phương thức thu mua tự do dần được thay thế bằng các mối liên kết dài hạn với tổ chức sản xuất như HTX. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và biến động nguồn nước cũng khiến nông dân phải liên kết để chia sẻ rủi ro, sử dụng hiệu quả nguồn lực.
Tuy nhiên, liên kết giữa HTX và doanh nghiệp vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Theo ông Võ Minh Cảnh, sự bất cân xứng về quyền lực thị trường là một trong những vấn đề đáng chú ý. Doanh nghiệp thường nắm lợi thế về thông tin thị trường, công nghệ và hệ thống phân phối, trong khi HTX phụ thuộc vào đối tác về đầu ra, dẫn đến vị thế đàm phán còn hạn chế.
Bên cạnh đó, nhiều HTX chưa chuẩn hóa hoạt động, thiếu năng lực quản trị, minh bạch tài chính và khả năng vận hành theo nguyên tắc thị trường. Hạ tầng logistics tại Đồng bằng sông Cửu Long còn hạn chế, chi phí vận chuyển cao, thiếu kho lạnh và trung tâm chế biến quy mô lớn cũng ảnh hưởng đến hiệu quả liên kết.
Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1128/QĐ-TTg ngày 24-6-2026, phê duyệt Chương trình tổng thể về phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030. Chương trình đặt mục tiêu xây dựng khu vực kinh tế tập thể năng động, hiệu quả, phát triển bền vững, đóng góp vào tạo việc làm, nâng cao thu nhập, xây dựng nông thôn mới và bảo đảm an sinh xã hội.
Đến năm 2030, cả nước phấn đấu có khoảng 140.000 tổ hợp tác với 2 triệu thành viên; 45.000 HTX với 8 triệu thành viên và 340 liên hiệp HTX với 1.700 HTX thành viên.
Đáng chú ý, tỷ lệ HTX hoạt động đạt loại khá, tốt phải chiếm từ 60% trở lên. Chương trình cũng đặt mục tiêu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trong đó ít nhất 25% cán bộ quản lý HTX tốt nghiệp cao đẳng, đại học; khoảng 80% giám đốc HTX được đào tạo sơ cấp nghề giám đốc.
Liên kết chuỗi giá trị, chuyển đổi số để mở rộng thị trường
Một định hướng trọng tâm của Chương trình phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2026-2030 là ưu tiên các mô hình HTX gắn với chuỗi giá trị và sản phẩm chủ lực địa phương. Đây là bước chuyển cần thiết, đặt hoạt động của HTX trong mối quan hệ với nhu cầu thị trường, thay vì chỉ tập trung tổ chức sản xuất và cung ứng dịch vụ cho thành viên.
Trong nông nghiệp, HTX được định hướng phát triển theo mô hình dịch vụ tổng hợp, gắn với vùng nguyên liệu tập trung và liên kết sản xuất - tiêu thụ.
Chương trình phấn đấu có trên 5.000 HTX và 500 tổ hợp tác ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất, tiêu thụ nông sản; khoảng 50% HTX nông nghiệp có liên kết với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị.

HTX Dịch vụ nông nghiệp tổng hợp An Phát (xã Thanh Trì) tích cực xây dựng các mô hình liên kết chuỗi giá trị. Các sản phẩm rau, củ, quả của HTX được bày bán trong các cửa hàng, siêu thị phục vụ người tiêu dùng.
Không chỉ trong nông nghiệp, kinh tế tập thể còn được định hướng phát triển ở lĩnh vực công nghiệp, xây dựng và thương mại - dịch vụ. Các HTX công nghiệp được khuyến khích gắn với chương trình khuyến công, phát triển tiểu thủ công nghiệp, làng nghề và cụm công nghiệp nông thôn; đồng thời được hỗ trợ hiện đại hóa thiết bị, đổi mới công nghệ.
Trong lĩnh vực thương mại - dịch vụ, định hướng là phát triển các HTX đa ngành, kinh doanh tổng hợp, tham gia mua bán hàng hóa, gia công chế biến, cung ứng dịch vụ và logistics.
Cùng với chính sách của Chính phủ, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc Liên minh HTX Việt Nam lần thứ VII, nhiệm kỳ 2026-2031 xác định yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động của hệ thống Liên minh HTX Việt Nam theo hướng chuyển từ hỗ trợ sang đồng hành, kiến tạo và kết nối nguồn lực; lấy thành viên, HTX và hiệu quả hoạt động làm trung tâm.
Định hướng này đòi hỏi hệ thống Liên minh HTX Việt Nam phải hướng mạnh về cơ sở, nắm bắt nhu cầu thực tế, nâng cao chất lượng tư vấn, hỗ trợ và kết nối thị trường. Ba khâu đột phá được xác định gồm: Huy động, kết nối nguồn lực; xây dựng hệ sinh thái dịch vụ hỗ trợ HTX; nâng cao năng lực cạnh tranh, vị thế và khả năng hội nhập.
Đặc biệt, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được xác định là động lực nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh. Việc ứng dụng công nghệ cần gắn với yêu cầu thực tế như quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu và tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.

Mô hình trồng nho của ông Nguyễn Ngọc Quang ở thôn 6 xã Thạch Thất cho hiệu quả kinh tế cao.
Chương trình cũng yêu cầu lựa chọn tối thiểu 200 HTX, liên hiệp HTX hoạt động hiệu quả để củng cố, hoàn thiện và nhân rộng trên cả nước. Mỗi tỉnh, thành phố lựa chọn ít nhất 6 HTX, liên hiệp HTX tiêu biểu; đồng thời bố trí tối thiểu một dự án đầu tư công hỗ trợ khu vực này trong kế hoạch đầu tư công trung hạn.
Để đạt mục tiêu, chính sách hỗ trợ cần sát nhu cầu thực tế, tập trung tháo gỡ khó khăn về vốn, đất đai, hạ tầng, nhân lực và công nghệ, tránh hỗ trợ dàn trải, thiếu hiệu quả. Phát triển kinh tế tập thể cần được đánh giá bằng chất lượng hoạt động, hiệu quả liên kết, khả năng mở rộng thị trường và lợi ích của thành viên, thay vì chỉ tính số HTX thành lập mới.
HTX hoạt động hiệu quả sẽ góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập, đưa hộ sản xuất nhỏ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững.
