Kinh tế thế giới lại 'rung lắc' dữ dội

Rạng sáng 28/2, các đòn không kích quy mô lớn của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã mở ra một chuỗi phản ứng dây chuyền vượt xa phạm vi quân sự. Chỉ trong vài ngày, thương mại, năng lượng, vận tải và tài chính toàn cầu đồng loạt chao đảo.

"Nút thắt cổ chai" Hormuz

Tâm điểm của cú sốc nằm ở eo biển Hormuz, một "huyết mạch" của kinh tế thế giới đứng trước nguy cơ tê liệt chưa từng có. Phát biểu trên truyền hình nhà nước IRIB ngày 2/3, cố vấn cấp cao của Tổng tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Ebrahim Jabbari tuyên bố eo biển đã bị đóng cửa và cảnh báo sẽ có biện pháp cứng rắn với mọi tàu chở dầu đi qua.

Dầu mỏ là "nạn nhân đầu tiên", khi tuyến hàng hải duy nhất nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương này đang "cõng" khoảng 20-30% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Dữ liệu của JPMorgan lập tức cho thấy, lưu lượng xuất khẩu qua Hormuz ngày 28/2 tụt xuống khoảng 4 triệu thùng, so với mức thông thường khoảng 19 triệu thùng/ngày, bao gồm 16 triệu thùng dầu thô. Sự sụt giảm đột ngột này không chỉ là biến động ngắn hạn mà là lời nhắc rằng “điểm nghẽn” năng lượng lớn nhất thế giới có thể bị khóa bất cứ lúc nào.

Thị trường năng lượng phản ứng tức thì. Kết phiên 2/3, giá dầu Brent có lúc tăng 13% lên 82,37 USD/thùng trước khi chốt ở 77,74 USD, tăng 6,7%. WTI tăng 6,3% lên 71,23 USD/thùng. Ngân hàng Raiffeisen (Áo) ước tính giá dầu đã tăng khoảng 10 USD kể từ đầu năm do căng thẳng địa chính trị và có thể tiến lên vùng 90-100 USD/thùng nếu xung đột kéo dài. Kịch bản xấu hơn đặt ra mốc 120-150 USD/thùng có thể không còn là giả định.

Trong khi đó, tờ La Tribune (Pháp) cảnh báo nguy cơ một cuộc khủng hoảng khí đốt mới tại châu Âu. Ngay sau khi QatarEnergy thông báo tạm dừng sản xuất LNG vì lo ngại an ninh, giá khí đốt tại châu Âu lập tức tăng gần 50%. Trong bối cảnh dự trữ khí đốt của EU chỉ còn khoảng 30% công suất, cú sốc này làm sống lại ký ức năm 2022 và đặt câu hỏi về mức độ bền vững của an ninh năng lượng khu vực.

Xung đột cũng đang đẩy các nền kinh tế châu Á vào một cuộc khủng hoảng an ninh năng lượng tiềm tàng, sản xuất đình trệ... Khu vực tiêu thụ dầu lớn nhất thế giới, với khoảng 60% lượng dầu đến từ các nhà sản xuất Trung Đông đang phải đối mặt trực tiếp với bài toán hóc búa về nguồn cung, chi phí vận tải và áp lực lạm phát.

Những thực tế này cho thấy, thị trường năng lượng toàn cầu vẫn đang vận hành trên một nền tảng an ninh mong manh, nơi một tuyến đường dài 161 km có thể chi phối lạm phát, tăng trưởng và chính sách tiền tệ của nhiều nền kinh tế trên toàn thế giới.

"Nạn nhân" tiếp theo là chuỗi cung ứng toàn cầu và trực tiếp gây áp lực lớn lên ngành vận tải biển. Không chỉ khoảng 150 tàu chở dầu và LNG phải neo đậu ngoài khơi Hormuz trong ngày 2/3. Các hãng vận tải container lớn như MSC, Maersk, CMA CGM, Hapag-Lloyd và Cosco đã tạm dừng nhận đặt chỗ mới hoặc yêu cầu tàu tìm nơi trú ẩn an toàn. Hapag-Lloyd áp dụng phụ phí rủi ro chiến sự 1.500 USD/container 20 feet và 3.500 USD/container lạnh; CMA CGM đưa ra phụ phí an ninh khẩn cấp từ 2.000-4.000 USD/container tùy loại.

Khi các tuyến đường qua Biển Đỏ và kênh đào Suez cũng tiềm ẩn rủi ro, nhiều tàu buộc phải vòng qua mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình thêm khoảng 10 ngày và làm chi phí vận hành đội tàu tăng khoảng 30%. Những con số này không chỉ phản ánh chi phí logistics tăng mà còn báo hiệu một vòng tăng giá mới đối với hàng hóa tiêu dùng, từ máy móc, ô tô đến nông sản và dược phẩm...

Hàng không không ngoại lệ. Dịch vụ theo dõi chuyến bay thời gian thực Flightradar24 ghi nhận hơn 12.300 chuyến bay đến Trung Đông bị hủy trong ngày thứ tư của xung đột. Các quốc gia như Iran, Israel, Iraq, Kuwait, Bahrain, Qatar, UAE, Jordan và Syria đóng cửa hoặc hạn chế không phận.

Theo ước tính của Nhà kinh tế trưởng Shan Saeed thuộc Tập đoàn toàn cầu Juwai IQI việc chuyển hướng các chuyến bay đường dài kéo dài thêm 2-3 giờ mỗi chặng, làm chi phí tăng 6.000-10.000 USD mỗi giờ đối với máy bay thân rộng như Boeing 777 hay Airbus A380. Theo đó, tổng chi phí ngắn hạn của làn sóng hủy chuyến có thể vượt 1 tỷ USD nếu kéo dài. Đây không chỉ là tổn thất của ngành mà là tín hiệu cho thấy các trung tâm trung chuyển như Dubai hay Doha, mắt xích quan trọng của thương mại Á - Âu, có thể bị tê liệt chỉ sau một đợt leo thang quân sự.

Với chính nước Mỹ, xung đột ở Trung Đông đặt nền kinh tế trước một phép thử có rủi ro cao. Không đề cập những toan tính của Nhà Trắng, nhưng mặt trái của quyết định tấn công Iran có thể sẽ là nguy cơ giá xăng vọt lên, lạm phát quay lại, tiêu dùng suy yếu và Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) buộc phải duy trì hoặc thậm chí siết chặt chính sách tiền tệ lâu hơn. Nếu xung đột kéo dài hoặc lan rộng, cú sốc năng lượng có thể kết hợp với bất ổn thương mại, làm xói mòn niềm tin doanh nghiệp và đẩy triển vọng tăng trưởng vào thế rủi ro rõ rệt.

Sức chịu đựng đến đâu?

Eo biển Hormuz, vì thế, không đơn thuần là một tuyến vận tải chiến lược, mà còn là thước đo sức chịu đựng của kinh tế toàn cầu trong một trật tự đang phân mảnh.

Ngân hàng Raiffeisen cảnh báo đây là “điểm yếu chí mạng” của hệ thống năng lượng thế giới. Một kịch bản phong tỏa toàn diện và kéo dài sẽ tạo ra cú sốc dây chuyền, với giá dầu tăng vọt, lạm phát quay lại, chi phí vận tải và bảo hiểm leo thang, thị trường tài chính biến động mạnh... Ngay cả một gián đoạn ngắn hạn cũng đủ làm đảo lộn và khiến các thị trường toàn cầu rung lắc.

Giới phân tích cho rằng, kinh tế thế giới đang bước vào giai đoạn nhạy cảm hơn với rủi ro địa chính trị, khi biên an toàn của chuỗi cung ứng và năng lượng thu hẹp đáng kể sau đại dịch và xung đột tại Ukraine. Thị trường vì thế đang định giá lại rủi ro an ninh, không chỉ ở dầu mỏ mà còn ở logistics và tài chính. Trong kịch bản lạm phát tái bùng phát do cú sốc năng lượng, chính sách tiền tệ và tài khóa tại các nền kinh tế lớn nhiều khả năng sẽ được điều chỉnh theo hướng thận trọng hơn, kéo dài môi trường lãi suất cao hơn dự kiến.

Trong một hệ thống toàn cầu hóa sâu rộng nhưng phụ thuộc vào một số huyết mạch chiến lược, mỗi bất ổn ở Trung Đông không còn là câu chuyện khu vực. Các chuyên gia của Raiffeisen nhận định, triển vọng kinh tế thế giới phụ thuộc vào thời gian và phạm vi xung đột. Chẳn hạn, leo thang sớm được kiểm soát, giá dầu có thể hạ nhiệt dần khi lưu lượng qua Hormuz khôi phục. Nhưng nếu kịch bản phong tỏa kéo dài hoặc lây lan sang các điểm yếu khác, cú sốc có thể vượt xa năm 2022, kích hoạt vòng xoáy giá năng lượng - lạm phát - thắt chặt tiền tệ.

Nhiều năm nay, kinh tế toàn cầu đã quen với biến động, nhưng chưa bao giờ miễn nhiễm với rủi ro cấu trúc. Tác động từ eo biển Hormuz có thể trải dài từ trạm xăng ở Mỹ, sang nhà máy điện tại châu Âu đến dây chuyền sản xuất ở châu Á... Câu hỏi không chỉ là giá dầu sẽ lên bao nhiêu, mà là hệ thống hiện tại còn chịu được bao nhiêu cú sốc cùng lúc. Và đó mới là rung lắc lớn nhất.

Minh Anh