Kinh tế Việt Nam qua 'lăng kính' chuyên gia: Nhìn lại 2025, khai mở dư địa 2026

TS. Trần Đình Thiên: Năm 2025 hội tụ gần như đầy đủ những yếu tố của cả một giai đoạn phát triển. Từ khó khăn, thách thức cho đến nội lực, quyết tâm và những nỗ lực xoay chuyển tình thế - Ảnh: VGP/Vũ Phong

Từ thực tiễn đó, bước sang năm 2026, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì đà tăng trưởng, mà quan trọng hơn là tạo dựng các động lực phát triển bền vững, nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố niềm tin của doanh nghiệp, người dân và nhà đầu tư. Báo Điện tử Chính phủ giới thiệu tuyến bài ghi nhận những đánh giá, phân tích và khuyến nghị của các chuyên gia về những vấn đề cốt lõi của năm 2025 và những bài toán lớn cần giải quyết trong năm 2026.

Bài 1: 2025: Năm của thách thức, nội lực và quyết tâm cải cách

Nhìn lại năm 2025, nhiều chuyên gia cho rằng đây là một năm "đặc biệt", nơi hội tụ đồng thời cả khó khăn, thách thức, nội lực và quyết tâm cải cách. Chính sự đan xen đó đã tạo nên một năm bản lề, không chỉ để đánh giá kết quả trước mắt mà còn để soi chiếu hướng đi của nền kinh tế trong những năm tới.

TS. Trần Đình Thiên nhận định, năm 2025 là một năm rất đặc biệt, bởi nó hội tụ gần như đầy đủ những yếu tố của cả một giai đoạn phát triển: Từ khó khăn, thách thức cho đến nội lực, quyết tâm và những nỗ lực xoay chuyển tình thế. Vì vậy, việc đánh giá hay "mổ xẻ" năm 2025 không thể nhìn từ một lát cắt đơn lẻ, mà phải đặt trong tổng thể những gì đã trải qua.

Điểm đặc biệt nhất của năm 2025, theo ông Thiên, nằm ở sự chuyển biến trong tư duy và cách tiếp cận phát triển. Nếu nhận diện đúng hướng, đúng thời, thì chính năm 2025 đã đặt nền tảng cho một sự xoay chuyển quan trọng, tạo ra khí thế mới cho nền kinh tế. Không có đúng hướng, đúng thời thì sẽ không thể có khí thế và thực tế cho thấy, niềm tin và khí thế của nền kinh tế trong năm qua bắt nguồn từ sự thay đổi trong nhận thức và tư duy phát triển.

Trước hết là sự thay đổi trong cách nhận diện mô hình tăng trưởng. Lần đầu tiên, chúng ta khẳng định một cách rõ ràng rằng kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất, là trụ cột cốt yếu của mô hình tăng trưởng. Đây là sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong tư duy phát triển.

Đi liền với đó là cách tiếp cận mới về mối quan hệ giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Thay vì cách nhìn mang tính lệ thuộc, thụ động, chúng ta chuyển sang tư duy đồng kiến tạo phát triển giữa Nhà nước và khu vực doanh nghiệp. Cách tiếp cận này giúp phát huy vai trò chủ động của thị trường, của doanh nghiệp, từ đó mở ra cơ hội để đưa ra những giải pháp phát triển phù hợp và hiệu quả hơn.

Một điểm quan trọng khác của năm 2025, theo vị chuyên gia này là cách tạo đà, tạo thế cho phát triển. Đây là năm có ý nghĩa đặc biệt về mặt thời điểm, gắn với nhiều dấu mốc lớn của đất nước. Việc triển khai đồng loạt hàng trăm dự án khởi công, khánh thành không chỉ nhằm thúc đẩy tăng trưởng trước mắt, mà còn là một phép thử về năng lực tổ chức, điều hành và khả năng huy động nguồn lực của nền kinh tế.

Qua đó, có thể thấy rõ một cách tiếp cận phát triển mang tính hệ thống và đồng bộ, đặc biệt là trong phát triển hạ tầng.

TS. Trần Đình Thiên cho biết thêm, một điểm tích cực nữa của năm 2025 là cách ứng phó với những tình huống bất thường, tiêu biểu là vấn đề thuế đối ứng. Thuế đối ứng khiến thương mại toàn cầu xáo trộn mạnh, nhưng cách ứng xử của Việt Nam nhìn chung là bình tĩnh, linh hoạt và từng bước giành lại thế chủ động.

"Thành tích xuất nhập khẩu đạt được trong năm qua có một phần rất quan trọng từ năng lực ứng phó này, thể hiện rõ bản lĩnh và khả năng điều hành của Việt Nam", vị chuyên gia này nhận định.

TS. Cấn Văn Lực: Năm 2025, sức chống chịu của nền kinh tế Việt Nam đã được cải thiện rõ rệt - Ảnh: VGP/Vũ Phong

Sức chống chịu của nền kinh tế cải thiện rõ rệt

Theo TS. Cấn Văn Lực, một trong những kết quả quan trọng nhất của nhiệm kỳ vừa qua thể hiện rõ trong năm 2025, là sức chống chịu của nền kinh tế Việt Nam đã được cải thiện rõ rệt. Đây là yếu tố được cộng đồng quốc tế đánh giá cao, nhất là khi Việt Nam phải đối mặt đồng thời với nhiều cú sốc lớn: Hậu quả kéo dài của đại dịch, thiên tai bất thường, biến động địa chính trị và những thay đổi khó lường trong chính sách thương mại toàn cầu.

Sức chống chịu đó không chỉ thể hiện ở khả năng duy trì tăng trưởng, mà còn ở việc giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế. TS. Cấn Văn Lực nhấn mạnh rằng, việc kiên định mục tiêu ổn định vĩ mô, cùng với sự phối hợp ngày càng hiệu quả giữa chính sách tài khóa, tiền tệ và các chính sách vĩ mô khác đã tạo nền tảng quan trọng để nền kinh tế vượt qua giai đoạn nhiều biến động.

GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng khả năng ứng phó của Việt Nam trước các cú sốc trong 5 năm qua, đặc biệt là năm 2025 thể hiện sự khác biệt so với nhiều quốc gia khác. Theo ông, Chính phủ đã thể hiện rõ tính chủ động, sự bình tĩnh và linh hoạt trong điều hành, không tạo tâm lý hoang mang cho doanh nghiệp và người dân, qua đó củng cố niềm tin xã hội.

Một ví dụ điển hình là cách ứng phó với thuế đối ứng của Hoa Kỳ. Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, nếu Chính phủ không giữ được sự bình tĩnh và chủ động trong xử lý tình huống này, tinh thần của doanh nghiệp khó có thể vững vàng và kết quả xuất khẩu ấn tượng của năm 2025 khó có thể đạt được. Chính sự dẫn dắt của Chính phủ đã tạo niềm tin, từ đó chuyển hóa thành động lực thực chất cho sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Việc sửa đổi pháp luật với tốc độ và quy mô lớn trong thời gian vừa qua là điều chưa từng có trong lịch sử lập pháp của Việt Nam - Ảnh: VGP/Vũ Phong

Tinh thần 'nói là làm' trong cải cách thể chế

Ở khía cạnh thể chế, TS. Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng nhiệm kỳ vừa qua, thể hiện rõ trong năm 2025, để lại 3 dấu ấn lớn. Thứ nhất là năng lực chống chịu của nền kinh tế. Thứ hai là sự chuyển đổi tư duy từ quản lý sang kiến tạo phát triển và đồng kiến tạo, một sự thay đổi có ý nghĩa như một "di sản" cho giai đoạn tiếp theo. Thứ ba là tinh thần "nói là làm", không bàn lùi trong cải cách thể chế.

Theo TS. Nguyễn Sĩ Dũng, việc sửa đổi pháp luật với tốc độ và quy mô lớn trong thời gian vừa qua là điều chưa từng có trong lịch sử lập pháp của Việt Nam, cho thấy quyết tâm tháo gỡ thể chế, vốn được xác định là "điểm nghẽn của điểm nghẽn".

Từ góc độ đối ngoại, ông Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao cho rằng, năm 2025, sự thay đổi trong tư duy, cùng với quyết tâm cải cách của nước ta đã tạo dựng niềm tin đáng kể đối với các đối tác quốc tế.

Theo ông Phạm Quang Vinh, cách xử lý đối ngoại của Việt Nam, đặc biệt trong các vấn đề thuế quan và môi trường chính trị - chiến lược, được đánh giá cao nhờ sự chững chạc và chủ động. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng cộng đồng quốc tế vẫn đang chờ đợi kết quả cụ thể từ các chính sách lớn, như cải cách chính quyền hai cấp, phát triển khu vực tư nhân, đổi mới sáng tạo và triển khai các dự án hạ tầng.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Quang Vinh: Năm 2025, sự thay đổi trong tư duy, cùng với quyết tâm cải cách của nước ta đã tạo dựng niềm tin đáng kể đối với các đối tác quốc tế - Ảnh: VGP/Vũ Phong

Nghịch lý đáng suy ngẫm

Tuy nhiên, bên cạnh những điểm sáng, TS. Trần Đình Thiên cho rằng năm 2025 cũng bộc lộ không ít nghịch lý và vấn đề đáng suy ngẫm. Nổi bật là khoảng cách giữa khu vực kinh tế trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn rất lớn và có xu hướng chưa được thu hẹp. Khu vực doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân, sau cú sốc COVID-19 lại tiếp tục chịu tác động từ những biến động bên ngoài, khiến "sức khỏe" suy giảm đáng kể.

"Một nghịch lý đáng chú ý là trong khi xuất khẩu chung tăng mạnh, thì khu vực FDI tăng trưởng rất cao, còn khu vực trong nước lại suy giảm sâu. Có thời điểm, xuất khẩu của khu vực FDI tăng gần 30%, trong khi khu vực trong nước giảm tới 16%. Xu hướng này không chỉ xuất hiện trong một tháng mà kéo dài trong nhiều tháng, cho thấy đóng góp của khu vực nội địa vào tăng trưởng xuất khẩu còn rất hạn chế", chuyên gia này phân tích.

Tương tự, dù số doanh nghiệp thành lập mới tăng, nhưng số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường vẫn tăng mạnh. Đáng chú ý, trong khi số doanh nghiệp đăng ký thành lập tăng khoảng 26% thì tổng vốn đăng ký bổ sung chỉ tăng hơn 4%, cho thấy doanh nghiệp mới ngày càng có quy mô nhỏ, phản ánh sức bật của khu vực tư nhân còn yếu.

Theo ông Thiên, xét theo ba động lực tăng trưởng, các vấn đề này càng bộc lộ rõ.

Về đầu tư, dù đầu tư công được đẩy mạnh, tín dụng tăng cao nhưng đầu tư của khu vực tư nhân vẫn ở mức rất thấp.

Về tiêu dùng, sức mua trong nước yếu, doanh thu bán lẻ thực tế tăng rất thấp, cho thấy sức khỏe kinh tế của người dân, động lực quan trọng nhất của tăng trưởng, đang gặp vấn đề.

Về xuất khẩu, tổng thể tích cực nhưng cấu trúc mất cân đối, khu vực trong nước yếu, nếu chỉ nhìn vào con số chung sẽ dễ dẫn đến nhận định và chính sách chưa sát thực tế.

Một vấn đề khác mà vị chuyên gia này đặc biệt lưu ý là vòng quay của dòng tiền. Dù lượng vốn được bơm ra khá lớn, nhưng tốc độ quay vòng chậm, làm giảm hiệu quả sử dụng vốn. Nếu cải thiện được vòng quay tiền tệ, ông Thiên cho rằng chúng ta có thể giải quyết được bài toán thiếu vốn một cách căn cơ hơn.

Anh Thơ

Bài 2: Giữ nhịp tăng trưởng cho năm 2026: Khuyến nghị từ chuyên gia