Kỳ 2: Giải quyết bài toán nguồn lực để đầu tư cho quốc phòng, an ninh, tạo giá trị phát triển

Hiện đại hóa quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội đều đòi hỏi những nguồn lực lớn, trong khi khả năng huy động và phân bổ nguồn lực quốc gia luôn có giới hạn. Tư duy lưỡng dụng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức đầu tư: không chỉ đáp ứng những nhiệm vụ trước mắt mà còn tạo ra năng lực công nghệ, hạ tầng và giá trị phát triển lâu dài. Từ Cảng hàng không quốc tế Gia Bình đến những thành tựu công nghiệp công nghệ cao, thực tiễn đang mở ra cách tiếp cận mới về hiệu quả sử dụng nguồn lực trong mối quan hệ giữa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Thi công dự án sân bay Gia Bình thời điểm tháng 4-2026 (ảnh Báo Bắc Ninh). Tư duy lưỡng dụng đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức đầu tư, biến những công trình hạ tầng chiến lược thành bệ đỡ cho cả kinh tế lẫn quốc phòng.

Một công trình nhiều mục tiêu chiến lược

Ngày 11/12/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 256/2025/QH15 về chủ trương đầu tư Dự án xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, với tổng vốn đầu tư khoảng 196.378 tỷ đồng. Dự án được định hướng trở thành cảng hàng không thông minh, xanh, bền vững, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, phục vụ khai thác lưỡng dụng, bảo đảm hoạt động quốc phòng, an ninh và các sự kiện đối ngoại quan trọng, trong đó có Hội nghị Cấp cao APEC năm 2027.

Theo quy mô được Quốc hội chấp thuận, sân bay đạt cấp 4F theo tiêu chuẩn của Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế, hướng tới công suất khoảng 30 triệu hành khách và 1,6 triệu tấn hàng hóa mỗi năm vào năm 2030; đến năm 2050, các con số tương ứng là 50 triệu hành khách và 2,5 triệu tấn hàng hóa.

Sân bay Gia Bình được xây dựng không chỉ để những chuyến bay cất cánh và hạ cánh. Đằng sau hệ thống đường băng, nhà ga, sân đỗ và các công trình kỹ thuật là khả năng kết nối những không gian phát triển, thúc đẩy giao thương, mở rộng hoạt động logistics và tạo thêm điều kiện thu hút đầu tư. Khi được quy hoạch và tổ chức khai thác phù hợp, hạ tầng hàng không còn có thể đáp ứng những yêu cầu đặc thù về quốc phòng, an ninh và phục vụ các nhiệm vụ quan trọng của quốc gia.

Nhìn từ yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, công trình có khả năng đáp ứng những nhiệm vụ đặc thù và phục vụ các hoạt động đối ngoại quan trọng. Nhìn từ góc độ phát triển, Gia Bình được định hướng trở thành một đầu mối hàng không quốc tế, bổ trợ chiến lược cho Nội Bài, tạo điều kiện phát triển công nghiệp, logistics, thương mại điện tử, du lịch và dịch vụ.

Hai nhóm mục tiêu ấy cùng được đặt trong định hướng đầu tư và khai thác một công trình hạ tầng chiến lược. Đây chính là điểm đáng chú ý khi tiếp cận sân bay Gia Bình từ góc độ lưỡng dụng, không chỉ xem xét công trình phục vụ nhiệm vụ nào, mà còn phải nhìn vào khả năng tạo ra nhiều giá trị từ hệ thống nguồn lực được đầu tư.

Trong thực tế, hiệu quả lưỡng dụng không tự động hình thành chỉ vì một công trình được xác định có nhiều chức năng. Khả năng hiện thực hóa các mục tiêu còn phụ thuộc vào chất lượng quy hoạch, tiến độ đầu tư, kết nối hạ tầng, tổ chức khai thác và sự phối hợp giữa những chủ thể liên quan. Trường hợp Gia Bình vì thế không chỉ gợi mở câu chuyện về một sân bay, mà còn đặt ra vấn đề lớn hơn: Làm thế nào để nguồn lực đầu tư cho quốc phòng, an ninh đồng thời tạo ra những giá trị phát triển, và ngược lại, nguồn lực phát triển có thể góp phần củng cố tiềm lực bảo vệ Tổ quốc?

Cảnh cấp cứu đường không bằng trực thăng trên nóc tòa nhà Viện Chấn thương Chỉnh hình - Bệnh viện Quân y 175. Bên cạnh chức năng của một trung tâm y học quân sự tuyến cuối, Bệnh viện Quân y 175 trực tiếp tham gia chăm sóc sức khỏe nhân dân, chuyển giao kỹ thuật và ứng phó các tình huống khẩn cấp. (Ảnh Báo Quân đội Nhân dân)

Bài toán nguồn lực trong thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược

Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là hai nhiệm vụ chiến lược có quan hệ mật thiết, nhưng việc thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ ấy luôn đặt ra bài toán lớn về phân bổ và sử dụng nguồn lực quốc gia. Hiện đại hóa quốc phòng, an ninh đòi hỏi đầu tư ngày càng lớn cho trang bị, phương tiện kỹ thuật, cơ sở vật chất, nghiên cứu khoa học, công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong khi đó, phát triển kinh tế - xã hội cũng cần nguồn lực để xây dựng kết cấu hạ tầng, nâng cao năng lực sản xuất, phát triển giáo dục, y tế, khoa học, công nghệ và cải thiện đời sống Nhân dân.

Thực tiễn thế giới cho thấy, ngay cả những nền kinh tế phát triển cũng phải dành nguồn lực đáng kể để duy trì và hiện đại hóa tiềm lực quốc phòng. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), năm 2025, chi tiêu quân sự của Hoa Kỳ đạt khoảng 954 tỷ USD, chiếm 33% tổng chi tiêu quân sự toàn cầu. Tại Liên minh châu Âu (EU), chi tiêu quốc phòng của 27 quốc gia thành viên đạt khoảng 418 tỷ euro, tương đương 2,2% GDP năm 2025 và dự kiến tăng lên 454 tỷ euro trong năm 2026. Đáng chú ý, các quốc gia thành viên NATO đã cam kết hướng tới mức đầu tư 5% GDP cho quốc phòng và các lĩnh vực liên quan đến quốc phòng, an ninh vào năm 2035, trong đó ít nhất 3,5% GDP dành cho các yêu cầu quốc phòng cốt lõi.

Những con số trên cho thấy bảo đảm quốc phòng, an ninh luôn gắn với yêu cầu huy động nguồn lực lớn và duy trì năng lực đầu tư dài hạn. Đối với các quốc gia có nền kinh tế phát triển, quy mô GDP lớn cùng nền tảng công nghiệp, khoa học, công nghệ hiện đại tạo điều kiện để mở rộng đầu tư cho quốc phòng, an ninh. Tuy nhiên, ngay cả trong điều kiện ấy, việc gia tăng chi tiêu quốc phòng vẫn đặt ra yêu cầu cân đối với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an sinh.

Đối với Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, bài toán nguồn lực càng cần được xem xét trong tổng thể những yêu cầu chiến lược của đất nước. Chúng ta vừa phải tiếp tục hiện đại hóa quốc phòng, an ninh, nâng cao năng lực bảo vệ Tổ quốc trước những thách thức truyền thống và phi truyền thống, vừa phải tập trung nguồn lực cho phát triển kinh tế, hoàn thiện kết cấu hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy khoa học, công nghệ và cải thiện đời sống Nhân dân. Trong điều kiện nguồn lực còn có hạn, việc mở rộng đầu tư cho một lĩnh vực luôn cần được tính toán trong mối quan hệ với những nhu cầu cấp thiết của các lĩnh vực khác.

Từ thực tiễn đó, vấn đề đặt ra không đơn thuần là dành bao nhiêu nguồn lực cho quốc phòng, an ninh và bao nhiêu nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội, mà quan trọng hơn là tổ chức đầu tư như thế nào để nâng cao hiệu quả tổng hợp của nguồn lực quốc gia. Một khoản đầu tư cho quốc phòng, an ninh, bên cạnh đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc, có thể đồng thời tạo ra năng lực công nghệ, công nghiệp, hạ tầng và nguồn nhân lực phục vụ phát triển. Ngược lại, những thành tựu của phát triển kinh tế - xã hội cũng cần được tổ chức, huy động hiệu quả để củng cố tiềm lực quốc phòng, an ninh.

Từ tư duy lưỡng dụng đến đổi mới phương thức đầu tư và sử dụng nguồn lực

Từ bài toán nguồn lực và thực tiễn triển khai những công trình hạ tầng chiến lược, vấn đề đặt ra là làm thế nào để tư duy lưỡng dụng được chuyển hóa thành những phương thức đầu tư và sử dụng nguồn lực cụ thể. Bởi lẽ, khả năng phục vụ nhiều mục tiêu không tự động tạo ra hiệu quả nếu thiếu sự tính toán ngay từ quá trình chuẩn bị đầu tư, tổ chức thực hiện và khai thác.

Trước hết, cần chuyển từ tư duy đầu tư đáp ứng một nhiệm vụ riêng lẻ sang chủ động nhận diện khả năng kết hợp các mục tiêu ngay từ khâu quy hoạch, thiết kế và lựa chọn phương án đầu tư. Đối với những công trình hạ tầng có quy mô lớn, thời gian khai thác dài và khả năng tác động đến nhiều lĩnh vực, việc tính toán đầy đủ các nhu cầu có thể kết hợp sẽ tạo điều kiện mở rộng giá trị sử dụng, hạn chế đầu tư trùng lặp và nâng cao hiệu quả tổng hợp của nguồn lực. Bệnh viện Quân y 175 là một trường hợp thực tiễn. Bên cạnh nhiệm vụ là bệnh viện đa khoa chiến lược tuyến cuối, trung tâm y học quân sự phía Nam của Bộ Quốc phòng, bệnh viện còn thực hiện khám, chữa bệnh cho các đối tượng theo quy định, nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực y tế, chuyển giao kỹ thuật và tham gia phòng, chống thiên tai, dịch bệnh.

Tuy nhiên, lưỡng dụng không đồng nghĩa với việc mọi công trình, sản phẩm hay nguồn lực phục vụ quốc phòng, an ninh đều có thể khai thác cho mục đích dân sự. Có những lĩnh vực đòi hỏi mức độ bảo mật cao, những công trình phải duy trì trạng thái sẵn sàng và những nguồn lực cần ưu tiên cho nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy, cần xác định rõ phạm vi kết hợp, điều kiện khai thác và trách nhiệm của từng chủ thể, bảo đảm việc phát huy giá trị kinh tế không ảnh hưởng đến chức năng, nhiệm vụ đặc thù của quốc phòng, an ninh.

Cùng với đổi mới phương thức đầu tư hạ tầng, cần chú trọng đầu tư phát triển năng lực công nghệ thay vì chỉ tập trung vào việc mua sắm trang bị, phương tiện hoặc hoàn thành những sản phẩm riêng lẻ. Một thiết bị có thể đáp ứng yêu cầu sử dụng trong một giai đoạn nhất định, nhưng năng lực nghiên cứu, thiết kế và chế tạo được hình thành trong quá trình phát triển thiết bị đó có thể tiếp tục tạo ra những thế hệ sản phẩm mới, mở rộng phạm vi ứng dụng và giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Đối với Việt Nam, trong điều kiện nguồn lực đầu tư còn hạn chế nhưng yêu cầu hiện đại hóa quốc phòng, an ninh ngày càng cao, đây là hướng đi hoàn toàn phù hợp. Thay vì chỉ đánh giá một nhiệm vụ nghiên cứu thông qua số lượng sản phẩm được bàn giao, cần quan tâm đến khả năng làm chủ công nghệ, hình thành đội ngũ nhân lực, phát triển năng lực sản xuất và tạo ra những ứng dụng tiếp theo. Thực tiễn phát triển của Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel) cho thấy sự hiện diện của nhiều năng lực công nghệ trong cả lĩnh vực quân sự và dân sự. Tại Triển lãm thành tựu đất nước năm 2025, Viettel giới thiệu 50 sản phẩm công nghệ dân sự và quân sự, trong đó có những sản phẩm thuộc các nhóm công nghệ chiến lược như viễn thông thế hệ mới, chip bán dẫn, robot, an ninh mạng và hàng không vũ trụ. Đến tháng 5/2026, Viettel High Tech tiếp tục giới thiệu 73 sản phẩm thuộc 8 lĩnh vực tại Triển lãm Công nghiệp quốc phòng và Hàng không vũ trụ quốc tế SAHA 2026 ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Gian hàng giới thiệu các sản phẩm của Viettel tại triển lãm quân sự quốc tế tổ chức ở Hà Nội

Một yêu cầu khác là đổi mới phương thức huy động nguồn lực, mở rộng sự tham gia của các chủ thể có năng lực vào những lĩnh vực có khả năng kết hợp giữa quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội.

Năng lực công nghiệp quốc gia không chỉ được hình thành từ những doanh nghiệp sản xuất sản phẩm cuối cùng mà còn phụ thuộc vào hệ thống doanh nghiệp cung ứng linh kiện, vật liệu, phần mềm, dịch vụ kỹ thuật và nhân lực chuyên môn. Nếu được tổ chức phù hợp, những năng lực sẵn có trong nền kinh tế có thể tham gia vào một số khâu nghiên cứu, sản xuất và cung ứng phục vụ quốc phòng, an ninh theo quy định; đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng thị trường, nâng cao trình độ công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp. Qua đó cho thấy, đối với những công trình có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và đáp ứng yêu cầu quốc phòng, an ninh, cần nghiên cứu cơ chế thu hút nguồn lực xã hội, xác định rõ trách nhiệm của Nhà nước, nhà đầu tư và các chủ thể liên quan. Việc kết hợp nguồn lực công và tư phải gắn với yêu cầu bảo đảm lợi ích quốc gia, an toàn, an ninh và hiệu quả đầu tư, không đồng nhất mục tiêu lưỡng dụng với việc chuyển giao trách nhiệm của Nhà nước cho khu vực tư nhân.

Bên cạnh hạ tầng và công nghệ, cần quan tâm phát huy giá trị kép của nguồn nhân lực và năng lực tổ chức. Một đội ngũ nhân lực kỹ thuật được đào tạo để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh có thể sở hữu những năng lực chuyên môn có khả năng ứng dụng trong nghiên cứu khoa học, sản xuất công nghiệp hoặc ứng phó với các tình huống khẩn cấp. Tương tự, hệ thống y tế quân đội, bên cạnh nhiệm vụ quân y, còn có thể đóng góp vào hoạt động chăm sóc sức khỏe Nhân dân, đào tạo nhân lực y tế, nghiên cứu khoa học và phòng, chống dịch bệnh theo chức năng, nhiệm vụ được giao.

Cuối cùng, để tư duy lưỡng dụng thực sự đi vào thực tiễn, cần đổi mới cách đánh giá hiệu quả đầu tư. Bên cạnh kết quả trực tiếp của từng công trình, dự án hoặc nhiệm vụ nghiên cứu, cần xem xét những giá trị có thể hình thành trong dài hạn như năng lực làm chủ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng kết nối hạ tầng, mức độ tham gia của doanh nghiệp và những đóng góp đối với năng lực tự chủ của quốc gia. Tất nhiên, không thể lấy những giá trị gián tiếp hoặc kỳ vọng trong tương lai để thay thế yêu cầu đánh giá hiệu quả thực tế. Điều quan trọng là xây dựng cách tiếp cận toàn diện, phân biệt rõ kết quả đã đạt được, giá trị có thể đo lường và những tác động dự kiến, từ đó tạo cơ sở cho việc lựa chọn, tổ chức và điều chỉnh các quyết định đầu tư.

Như vậy, giải quyết bài toán nguồn lực trong thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chiến lược không chỉ là vấn đề gia tăng quy mô đầu tư, mà còn là đổi mới phương thức tổ chức và phát huy hiệu quả của từng nguồn lực. Khi khả năng kết hợp được tính toán ngay từ đầu, những khoản đầu tư cho quốc phòng, an ninh có thể tạo thêm giá trị phát triển; đồng thời, nguồn lực kinh tế - xã hội cũng có thể được huy động phù hợp để củng cố tiềm lực bảo vệ Tổ quốc.