Kỳ cuối: Giữ mạch nguồn giữa dòng chảy mới

Bản sắc văn hóa các dân tộc Lâm Đồng hòa cùng các dân tộc trong nước và khu vực

Thay đổi để thích ứng

Ở làng gốm Bình Tiến, xã Bắc Bình, nghệ nhân Lương Thị Hòa vẫn cần mẫn nặn gốm như 50 năm qua bà vẫn làm. Vẫn thao tác “người xoay, tay nặn” , vẫn cách nung gốm chất củi đốt thủ công. Nhưng để nghề sống được trong đời sống hiện đại, thay vì những sản phẩm truyền thống trước đây như nồi, niêu, ấm, chén, chum, vò vốn khó cạnh tranh với đồ gia dụng bằng nhôm, inox, nhựa… thì nay được chuyển hóa thành đồ lưu niệm, vật trang trí và sản phẩm mỹ nghệ.

Không sao chép những hình mẫu có sẵn, các họa tiết và hoa văn được bà làm từ cảm xúc, cách điệu từ biểu tượng văn hóa dân tộc như: tháp Chăm, linga-yoni, thuyền thúng, cá... tạo nên sự độc đáo, khác biệt. Nghệ nhân Lương Thị Hòa cho biết: “Khách du lịch rất thích những món đồ vừa mang giá trị văn hóa, vừa tiện dụng, gần gũi, có thể trưng bày trên bàn, trên giá sách, trên tường, mang đi xa, làm quà tặng”. Cách làm nghề được giữ lại, công năng và hình thức được đổi mới, để gốm truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Bảo tồn nghề dệt thổ cẩm trong cách thức làm nghề, hoa văn, họa tiết, màu sắc

Khát vọng đưa thổ cẩm các dân tộc K’ho, Mạ, M’nông bay cao, vươn xa, nhà thiết kế K’Jona đã kết hợp thổ cẩm với các chất vải, lụa làm nên những váy, áo dài có tính ứng dụng cao, phù hợp với thị hiếu thời trang. Cùng với sự cách tân ấy, các làng nghề thổ cẩm truyền thống như Đạ Nghịch, Đam Pao, Pi Nao, B’Nớ, Đưng K’Nớ, Con Ó… và khung dệt là những thanh tre nứa đơn sơ, những hoa văn, họa tiết được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi thổ cẩm trở thành những váy đầm lộng lẫy trên sàn diễn thời trang quốc tế, giá trị truyền thống không mất đi mà có thêm không gian để phô diễn vẻ đẹp.

Là người trẻ được đào tạo bài bản về âm nhạc, Brice Liêm Dagout trở về Bon Đưng (phường Lang Biang - Đà Lạt), phục dựng nhà sàn, tạo không gian văn hóa cồng chiêng, đưa bản sắc văn hóa của dân tộc mình đến với du khách. Bên cạnh những bài bản cồng chiêng và những vòng xoang nồng say quanh bếp lửa, anh đã kết hợp cồng chiêng với các nhạc cụ tre, nứa, đá, dân ca, lời ru... Vẫn âm sắc cồng chiêng, vẫn không gian văn hóa sản sinh ra nó, nhưng cách làm sáng tạo trong dàn dựng, biên đạo, phối khí cùng những đạo cụ trình diễn là những vật dụng quen thuộc như gùi, ná, đó, nơm, thổ cẩm đã làm nên những tiết mục trình diễn sống động, đậm đà bản sắc.

Cồng chiêng có thể trở thành âm nhạc đường phố hấp dẫn mà vẫn giữ được cốt lõi âm sắc

Tại bon Pi Nao (xã Nhân Cơ), Câu lạc bộ Cồng chiêng do nghệ nhân Y Lanh dẫn dắt đã phục dựng những bài chiêng cổ, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Gần 20 năm qua, những thanh âm tưởng như có nguy cơ thất truyền tiếp tục được trao truyền. Nghệ nhân Y Lanh cảm thấy tự hào khi cuối tháng 12/2025, thanh âm cồng chiêng M’nông được vang lên trong Đêm hội Cồng chiêng Đông Nam Á, hòa tấu cùng 500 nghệ nhân đến từ các dân tộc và các quốc gia trong khu vực. Đưa cồng chiêng đến những không gian mới không có nghĩa là hòa tan mà là khẳng định bản sắc cồng chiêng M’nông trong muôn màu âm sắc.

Nhà thiết kế trẻ giới thiệu trang phục truyền thống từ thổ cẩm

Nhạc sĩ Cao Nguyên (Chi hội trưởng Chi hội Âm nhạc Việt Nam tỉnh Lâm Đồng) cho rằng, nếu trước đây, cồng chiêng chỉ trình diễn trong không gian lễ hội bon làng, gắn với vòng đời mùa màng, là sợi dây kết nối thần linh, thì giờ đây, cồng chiêng có thể trình diễn ở khách sạn 5 sao, trở thành âm nhạc đường phố. Đây cũng có thể là chất liệu cuốn hút để phát triển kinh tế du lịch đêm trong một Thành phố Sáng tạo âm nhạc của UNESCO.

Không gian trình diễn có thể thay đổi, nhưng âm sắc, bài bản và cách truyền dạy phải được giữ gìn. Để tiếng chiêng vang xa, trước hết phải bắt đầu từ việc truyền dạy người trẻ, từ cách cảm âm, nhận diện từng tiếng chiêng, kỹ thuật gò tay, xoa tay, mở, khum lòng bàn tay để tạo độ vang đến những bài, bản cổ truyền. Khi cộng đồng vừa là chủ thể sáng tạo, chủ thể trao truyền, chủ thể thụ hưởng, văn hóa mới có khả năng tự tái sinh. Giá trị văn hóa khi ấy được trình diễn để phục vụ du lịch, tạo sinh kế, nuôi dưỡng niềm tự hào và tạo môi trường để thế hệ sau kế tục.

Nhà thiết kế trẻ giới thiệu trang phục áo dài được tô điểm bằng thổ cẩm

Có thể thấy, trong dòng chảy hội nhập, mỗi loại hình văn hóa có một cách thích ứng riêng. Bảo tồn vì thế không đồng nghĩa với đóng khung. Phát triển cũng không có nghĩa là thay đổi tất cả. Cái cần đổi là cách đưa văn hóa đến với công chúng; điều cần giữ cho được chính là căn cốt làm nên bản sắc.

Nhóm nghệ nhân trẻ của Brice Liêm Dagout biểu diễn tại Đêm hòa tấu cồng chiêng Đông Nam Á

Định danh để phát triển

Những năm gần đây, ngành văn hóa Lâm Đồng tổ chức nhiều hoạt động bảo tồn văn hóa, các cuộc thi trình diễn trang phục, diễn tấu cồng chiêng, ẩm thực truyền thống. Đây không chỉ là hoạt động biểu diễn mà còn là dịp nhận diện, kiểm kê và chấn chỉnh những biểu hiện làm sai lệch bản sắc. Theo ông Hoàng Mạnh Tiến - nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh Lâm Đồng, một người tâm huyết bảo tồn di sản văn hóa thì các hoạt động này giúp nhận diện rõ hơn đâu là giá trị cần gìn giữ.

Với cồng chiêng, các đội vẫn trình diễn bài bản cổ truyền, chú trọng thang âm của từng chiêng trong bộ chiêng 6. Trang phục truyền thống được làm mới khi thổ cẩm được đưa vào trang phục công sở, cưới hỏi, váy dạ hội. Với ẩm thực, các nguyên liệu tự nhiên và cách chế biến truyền thống như nướng lửa, nấu ống tre, gói lá, vùi tro, giã nhuyễn vẫn được giữ, trong khi cách trình bày và thời gian chế biến được điều chỉnh để phù hợp phục vụ du lịch.

Sản phẩm gốm truyền thống được thay đổi kiểu dáng, công dụng để phù hợp với đời sống

Qua đó, những biểu hiện lệch chuẩn như dùng sợi công nghiệp làm mất đặc trưng thổ cẩm, kết hợp trang phục của dân tộc này với nhận diện dân tộc khác hay diễn tấu cồng chiêng sai âm sắc được nhận diện, điều chỉnh kịp thời.

Trong hội nhập, trước khi tiếp nhận cái mới, cần hiểu rõ mình là ai và đâu là những giá trị làm nên bản sắc. Văn hóa không chỉ để thưởng lãm mà còn có thể trở thành sức mạnh mềm, tạo sản phẩm, sinh kế và giá trị kinh tế.

Nghệ nhân Lương Thị Hòa giới thiệu sản phẩm gốm Chăm trong sự kiện du lịch

Lâm Đồng đang xây dựng đề án Phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, với định hướng đặt phát triển công nghiệp văn hóa trong mối quan hệ với bảo tồn di sản, bản sắc và con người; hình thành các chuỗi giá trị gắn văn hóa với du lịch, kinh tế địa phương.

Từ biển xanh đến đại ngàn, những dòng chảy văn hóa đang gặp nhau, bổ sung và làm giàu cho nhau. Giữ những giá trị cốt lõi, đổi mới cách biểu đạt, đưa văn hóa vào đời sống và tạo thêm sinh kế, Lâm Đồng đang tìm cách để nguồn mạch ấy tiếp tục chảy, tiếp tục sinh sôi trên một không gian rộng lớn.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh vấn đề xử lý hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển. Đồng thời, phát triển công nghiệp văn hóa, khai thác giá trị di sản theo hướng bền vững và khắc phục khuynh hướng thương mại hóa, chỉ coi trọng lợi ích kinh tế trong hoạt động văn hóa.