Kỳ cuối: Từ ứng phó với thiên tai đến chủ động phòng ngừa

Từ khắc phục hậu quả sang nâng cao năng lực phòng ngừa, từ bảo đảm chỗ ở trước mắt đến kiến tạo nền tảng an cư, tỉnh đang từng bước chuyển từ thế bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa thiên tai.

Hướng đi bền vững

Cuối năm 2025, bão số 13 (Kalmaegi) cùng những đợt mưa lũ liên tiếp đã gây thiệt hại nặng nề trên địa bàn tỉnh. Nhà cửa, công trình hạ tầng hư hỏng, nhiều khu dân cư bị ngập sâu, sạt lở đe dọa trực tiếp đến tính mạng và tài sản của người dân. Tổng thiệt hại ước tính hơn 5.900 tỷ đồng. Nhưng phía sau những con số ấy còn là nỗi bất an của hàng nghìn hộ dân sống ở ven sông, suối, ven biển, vùng trũng thấp và những sườn đồi có nguy cơ sạt lở.

Khu tái định cư làng Tbưng (xã Đak Song) đang dần hoàn thiện, giúp người dân vơi bớt nỗi lo vào mỗi mùa mưa bão. Ảnh: R’Piên

Gia Lai có 47 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm gần 24% dân số; tỷ lệ hộ nghèo trong khu vực này còn cao. Khi điều kiện kinh tế của nhiều gia đình còn hạn chế, việc liên tục khắc phục hậu quả do thiên tai càng làm suy giảm nguồn lực tích lũy, khiến hành trình thoát nghèo thêm gian nan.

Trước yêu cầu thực tiễn, ngày 25-2-2026, UBND tỉnh triển khai phương án bố trí, ổn định dân cư khẩn cấp vùng thiên tai trên địa bàn. Theo kế hoạch, 1.982 hộ dân sẽ được di dời đến 16 khu vực, với kinh phí dự kiến hơn 2.100 tỷ đồng từ ngân sách trung ương, ngân sách địa phương và các nguồn huy động khác. Lộ trình được chia thành 2 giai đoạn.

Trong năm 2026, tỉnh dự kiến bố trí tái định cư (TĐC) cho 1.348 hộ thuộc nhóm có nguy cơ cao; giai đoạn 2027 - 2030 tiếp tục thực hiện đối với 734 hộ còn lại, phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực và tiến độ hoàn thiện hạ tầng. Việc phân kỳ nhằm ưu tiên những trường hợp cấp bách, đồng thời bảo đảm các khu TĐC có điều kiện cần thiết để người dân chuyển đến sinh sống.

Điểm đáng chú ý của chủ trương này không chỉ nằm ở quy mô di dời gần 2.000 hộ dân, mà còn ở sự chuyển hướng trong tư duy phòng, chống thiên tai, chuyển từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa chủ động. Bí thư Tỉnh ủy Thái Đại Ngọc yêu cầu: “Phải có giải pháp quyết liệt để quản lý chặt chẽ quỹ đất tại nơi ở cũ. Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng người dân quay lại tái chiếm, sử dụng hoặc sinh sống tại khu vực nguy hiểm đã được cảnh báo.

Kiên quyết di dời toàn bộ 100% số hộ dân đang sinh sống tại các khu vực đã được xác định có nguy cơ cao về thiên tai đến nơi ở mới an toàn tại các điểm TĐC đã được quy hoạch. Trong thời gian chờ xây dựng hoàn thiện khu TĐC, phải có phương án bố trí nơi ở tạm an toàn, hợp lý cho người dân. Thay đổi căn bản phương thức hỗ trợ để bảo đảm hiệu quả lâu dài, tránh lãng phí và tái nghèo”.

Người dân buôn Tơ Khế (xã Ia Tul) vận chuyển khung gỗ từ chỗ ở cũ đến nơi ở mới để dựng nhà sàn truyền thống. Ảnh: Dung Hoàng

Đây cũng là sự tiếp nối tinh thần Chiến dịch Quang Trung, hướng đến mục tiêu không để người dân phải nhiều lần dựng lại cuộc sống ngay trên vùng đất luôn tiềm ẩn hiểm nguy do thiên tai. Đồng chí Rah Lan Chung - Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh - cho biết: Đảng bộ tỉnh luôn quan tâm chăm lo đời sống đồng bào các dân tộc, nhất là người dân sinh sống tại những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai. Đây là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đòi hỏi những chủ trương, giải pháp cụ thể, phù hợp với điều kiện thực tế từng địa bàn.

Việc chăm lo đời sống người dân vùng thiên tai không dừng lại ở hỗ trợ trước mắt mà phải hướng đến mục tiêu lâu dài, giúp người dân yên tâm lao động, sản xuất và phát triển kinh tế. Đây cũng là cách cụ thể hóa chủ trương lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm an sinh xã hội và củng cố niềm tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, sự điều hành của chính quyền”.

Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy

Chủ tịch HĐND tỉnh RAH LAN CHUNG

Từ sự chỉ đạo của tỉnh, các địa phương chủ động rà soát từng khu vực, xác định đối tượng cần di dời, lựa chọn phương án bố trí tập trung hoặc xen ghép phù hợp với quỹ đất, mức độ rủi ro và điều kiện sinh hoạt. Tại xã Ia Ly, bài toán TĐC được đặt ra sau vụ sạt lở nghiêm trọng xảy ra cuối năm 2025, khiến một căn nhà bị sập hoàn toàn và đe dọa an toàn của 5 hộ dân lân cận.

Khu vực sạt lở nằm trên tuyến đường dẫn vào trạm biến áp 500 kV của Nhà máy Thủy điện Ia Ly. Qua khảo sát, các chuyên gia của Tập đoàn Điện lực Việt Nam xác định, đây là hiện tượng tai biến địa chất dạng đất trườn. Chi phí xử lý, gia cố kiên cố ước tính từ 1.000 - 2.000 tỷ đồng, vượt quá khả năng đầu tư thông thường của địa phương.

Thay vì xây dựng khu TĐC tập trung mới, địa phương lựa chọn phương án bố trí xen ghép tại thôn Ia Lâm, tận dụng khoảng 2.500 m² đất công để sắp xếp chỗ ở cho các hộ đủ điều kiện. Ông Rơ Châm Tâm - Phó Chủ tịch UBND xã Ia Ly - thông tin: “Phương án bố trí xen ghép giúp người dân sớm có nơi ở an toàn trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế. Dẫu vậy, với những điểm sạt lở có quy mô lớn, diễn biến phức tạp, bài toán lâu dài vẫn là bảo đảm an toàn hạ tầng, chủ động phòng ngừa thiên tai và tạo điều kiện để các hộ ổn định cuộc sống bền vững”.

Linh hoạt, chủ động

Từ chủ trương đến thực tiễn là hành trình đòi hỏi sự quyết liệt, linh hoạt và kiên trì. Sau mỗi lô đất TĐC là nhiều vấn đề cần triển khai đồng bộ, từ giải phóng mặt bằng, kiểm đếm, bồi thường tài sản đến hoàn thiện hạ tầng, bố trí đất ở, vận động người dân di dời và bảo đảm điều kiện sinh hoạt tại nơi mới. Chỉ một khâu chậm trễ cũng có thể ảnh hưởng đến tiến độ chung, nhất là khi mùa mưa bão luôn tiềm ẩn nhiều diễn biến khó lường.

Tại khu tái định cư thôn Trà Cong (xã An Hòa), khuôn viên được đầu tư xây dựng khang trang, cách khu vực núi Đá chỉ khoảng 200 m. Ảnh: Phan Lài

Tại xã Đề Gi, khu TĐC tập trung núi Gành được quy hoạch trên diện tích 4,75 ha, gồm 107 lô đất. Qua rà soát, có 68 hộ thuộc diện phải di dời khẩn cấp. Đến nay, địa phương đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ TĐC cho 42 hộ, với tổng kinh phí hơn 15,57 tỷ đồng. Trong đó, 32 hộ đã đồng thuận, nhận tiền và xây nhà tại khu TĐC; 10 hộ chưa thống nhất phương án bồi thường. Tổng cộng 30 hộ đã triển khai xây dựng, nhiều công trình đạt tiến độ trên 70%.

Theo ông Trịnh Minh Bình - Phó Chủ tịch UBND xã Đề Gi: Địa phương xác định tháo gỡ vướng mắc trong bồi thường, hỗ trợ, bố trí TĐC là nhiệm vụ trọng tâm nhằm đẩy nhanh tiến độ di dời dân khỏi vùng nguy hiểm. UBND xã đã thành lập tổ công tác do lãnh đạo UBND xã trực tiếp phụ trách, tập trung tuyên truyền, đối thoại để người dân hiểu rõ chính sách, yên tâm chuyển đến nơi ở mới; xem xét từng kiến nghị, bảo đảm đúng quy định và quyền lợi của người dân.

Bên cạnh bố trí đất ở, hoàn thiện hạ tầng thiết yếu cũng là yếu tố quan trọng. Theo ông Bùi Tiến Sỹ - Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng và phát triển quỹ đất xã An Hòa, hệ thống giao thông, điện, nước, thoát nước tại khu TĐC cơ bản đáp ứng nhu cầu sinh hoạt. Thời gian tới, đơn vị tiếp tục phối hợp hỗ trợ người dân hoàn thiện thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, bàn giao đất đúng quy định; đồng thời kiểm đếm, bồi thường, hỗ trợ các trường hợp còn lại.

Những ngôi nhà khang trang đang dần hoàn thiện tại khu tái định cư thôn Thắng Hùng (xã Cát Tiến). Ảnh: Phan Lài

Từ tinh thần thần tốc của Chiến dịch Quang Trung năm 2025 đến chủ trương chủ động bố trí, ổn định dân cư trong năm 2026, Gia Lai đang từng bước nối dài một thông điệp xuyên suốt: Phòng ngừa thiên tai phải bắt đầu từ việc bảo vệ con người; an sinh phải gắn với điều kiện sống thực chất; TĐC phải đi cùng sinh kế và cơ hội phát triển.

Những cách làm quyết liệt, linh hoạt trong quá trình triển khai không chỉ góp phần tháo gỡ khó khăn trước mắt mà còn thể hiện sự chủ động của cấp ủy, chính quyền trong xây dựng các chính sách phù hợp với thực tiễn, củng cố niềm tin của nhân dân, tạo nền tảng thúc đẩy phát triển KT-XH và thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ nhất đã đề ra.

Hành trình dựng xây những miền đất an toàn vẫn còn những nút thắt cần tháo gỡ, những công trình cần hoàn thiện và những gia đình cần thêm thời gian để ổn định cuộc sống. Nhưng mỗi hộ dân được đưa ra khỏi vùng nguy hiểm đã là một bước tiến trong mục tiêu bảo vệ con người.

Rồi đây, trên những miền đất mới, những căn nhà sẽ sáng đèn mỗi tối, những con đường sẽ nối liền các khu dân cư, những mầm xanh sẽ bén rễ. Những đứa trẻ sẽ được lớn lên trong những ngôi nhà an toàn, không còn nơm nớp lo sợ mỗi khi mưa lớn; cha mẹ cũng không phải tất tả chạy lũ, di chuyển tài sản trong đêm. Thay vào đó là những ngày tháng yên tâm lao động, sản xuất, chăm lo gia đình và vun đắp tương lai. Đó cũng chính là đích đến của Chiến dịch Quang Trung, dựng xây những miền an cư an toàn.