Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI: Ngân sách khoa học, công nghệ tăng, yêu cầu đẩy nhanh giải ngân

Giải ngân còn nhiều điểm nghẽn

Đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An Hoàng Minh Hiếu đặt câu hỏi chất vấn. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Đặt vấn đề về hiệu quả sử dụng ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) cho biết năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí khoảng 95.000 tỷ đồng cho các lĩnh vực này. Tuy nhiên, đến ngày 30/10/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt 42,12%; riêng đổi mới sáng tạo đạt 27,98% và chuyển đổi số đạt 29,90%. Đáng chú ý, còn hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán.

Đại biểu đề nghị làm rõ nguyên nhân giải ngân chậm, trách nhiệm thuộc cơ quan, cấp nào và căn cứ đề xuất tăng ngân sách lên khoảng 120.000 tỷ đồng trong năm 2027 khi năng lực hấp thụ vốn hiện nay còn hạn chế.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Hà Nội) cho biết tỷ lệ giải ngân ở Trung ương đạt 46,18%, địa phương đạt 38,5%; riêng hai lĩnh vực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đều chưa đạt 30%. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ điểm nghẽn thuộc cơ chế, chính sách hay tổ chức thực hiện, đồng thời đưa ra giải pháp và cam kết cụ thể cho năm 2027.

Trả lời các đại biểu, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân chỉ ra bốn nguyên nhân chủ yếu. Theo đó, quy mô ngân sách dành cho lĩnh vực này tăng đột biến trong thời gian ngắn. Trước đây, kinh phí chi thường xuyên hằng năm dành cho khoa học, công nghệ vào khoảng 12.000 tỷ đồng; hiện nay, phạm vi ngân sách đã mở rộng, bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, với quy mô tăng gấp nhiều lần.

Thể chế, chính sách cũng có độ trễ trong quá trình hoàn thiện. Sau khi Nghị quyết số 57-NQ/TW được ban hành cuối năm 2024, việc xây dựng, hoàn thiện các quy định pháp luật để cụ thể hóa chủ trương cần có thời gian. Nhiều quy định mới chỉ bắt đầu có hiệu lực từ cuối năm 2025 hoặc trong năm 2026, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai nhiệm vụ và giải ngân.

Bên cạnh đó, phương thức xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang thay đổi. Nếu trước đây nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học, tổ chức nghiên cứu thì hiện nay được định hướng gắn chặt hơn với bài toán thực tiễn, nhu cầu đặt hàng của doanh nghiệp và sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học. Cách tiếp cận mới đòi hỏi quá trình chuẩn bị, xác định nhiệm vụ và tổ chức thực hiện phức tạp hơn.

Năng lực tổ chức thực hiện tại một số cơ quan, đơn vị, địa phương cũng còn hạn chế. “Tại một số cơ quan, đơn vị và địa phương, năng lực thực thi chưa đáp ứng yêu cầu, vẫn còn tâm lý e ngại trong triển khai những cơ chế, chính sách mới. Đây là một trong những khó khăn cần tiếp tục tháo gỡ để nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện các nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”- Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết.

Bộ trưởng cũng nhìn nhận sự chậm trễ trong quá trình tổng hợp, xử lý và phân bổ dự toán có trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ. Theo quy trình, các bộ, ngành, địa phương xây dựng dự toán, gửi Bộ tổng hợp, rà soát, thẩm định, sau đó phối hợp với Bộ Tài chính bố trí, phân bổ kinh phí. Hồ sơ phải xác định rõ nhiệm vụ và sản phẩm đầu ra.

Để khắc phục, Bộ đang tăng cường làm việc trực tiếp với các bộ, ngành, địa phương nhằm hướng dẫn lập dự toán; phát triển hệ thống thông tin cho phép lập, gửi dự toán trực tuyến và thực hiện hướng dẫn, thẩm định trên cùng hệ thống; đồng thời chú trọng hiệu quả sử dụng ngân sách.

“Bộ cũng không vì áp lực tiến độ mà giải ngân bằng mọi giá. Việc phân bổ, sử dụng nguồn lực phải gắn với hiệu quả thực chất”- Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.

Tháo gỡ điểm nghẽn thương mại hoá kết quả nghiên cứu

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Lan (Hà Nội) và các đại biểu khác quan tâm là thương mại hóa về sản phẩm khoa học và công nghệ. Trả lời chất vấn về nội dung này, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân chỉ ra năm nguyên nhân khiến quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế, sản phẩm chậm ra thị trường.

Đó là nhiều kết quả nghiên cứu chưa đủ điều kiện đưa vào sản xuất; khó khăn trong định giá tài sản trí tuệ; thiếu nguồn vốn đầu tư; chính sách hỗ trợ chưa đồng bộ, nhất là về hạ tầng và phòng thí nghiệm phục vụ thử nghiệm; năng lực tổ chức thương mại hóa và mô hình hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp còn hạn chế.

Theo Bộ trưởng, phương thức đặt hàng nghiên cứu cần được triển khai theo cả hai chiều là vừa bảo đảm tính sáng tạo, khám phá của nhà khoa học, vừa xuất phát từ những vấn đề thực tiễn, nhu cầu của doanh nghiệp để đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng.

Lấy ví dụ tại Vĩnh Long, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết doanh nghiệp đặt vấn đề xử lý vỏ sầu riêng sau thu hoạch. Với mỗi tấn sầu riêng, có khoảng 700 kg vỏ, doanh nghiệp phải tốn thêm 700-800 đồng để xử lý. Qua nghiên cứu, Bộ trưởng cho rằng có thể tận dụng nguồn phụ phẩm này để sản xuất phân hữu cơ hoặc chiết xuất các hoạt chất có giá trị.

Về những giải pháp cụ thể, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Bộ sẽ tập trung nâng cao chất lượng nguồn cung công nghệ, tháo gỡ khó khăn trong định giá tài sản trí tuệ và nâng cao năng lực tổ chức thực thi. Bộ đã chỉ đạo lãnh đạo một số đơn vị trực tiếp làm việc với các viện, trường để hỗ trợ thử định giá từng sản phẩm cụ thể, từ đó xây dựng phương án hướng dẫn.

Đề cập khả năng kết nối cung - cầu công nghệ, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết từ đầu năm 2026, sàn giao dịch Techmart có khoảng 80.000 ý tưởng, sản phẩm được đưa lên, nhưng chỉ có khoảng 8.000 giao dịch thành công, với tổng số vốn khoảng 13 tỷ đồng. Luật pháp cho phép doanh nghiệp trích tối đa 20% để lập quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, theo thống kê của Bộ, trong số hơn 300 doanh nghiệp có quỹ, phần lớn là doanh nghiệp nhà nước; nguồn vốn của khối này chiếm hơn 85%.

Bộ Khoa học và Công nghệ đang thí điểm mô hình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng AI để tăng năng suất. Theo đó, khi doanh nghiệp có bài toán cần ứng dụng AI nhưng thiếu nhân lực, Bộ sẽ kết nối với các tổ chức, trường đại học có chuyên gia và nhà khoa học, hỗ trợ kinh phí tối đa 3 tỷ đồng để triển khai giải pháp tại doanh nghiệp.

" Doanh nghiệp phải là trung tâm của sự đóng góp, trung tâm của việc đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo vào. Mỗi địa phương, tôi cũng rất mong muốn tìm ra 3 đến 5 doanh nghiệp có tiềm năng để đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo ứng dụng vào. Tóm lại, vấn đề ở đây là làm thế nào để doanh nghiệp thật sự trở thành một trung tâm của đổi mới sáng tạo", Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.