Kỹ năng giữ mối liên hệ chặt chẽ với Nhân dân: Bài 1: Liên hệ qua lời nói - 'chìa khóa mở cửa'

Đại biểu dân cử nói ở đâu?

“Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” - với đại biểu dân cử, nhất là đại biểu HĐND cấp xã trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đó không chỉ là phép ứng xử, mà là một yêu cầu nghề nghiệp đòi hỏi phải chuyên nghiệp hóa, số hóa cho phù hợp, nhất là khi quy mô địa giới hành chính và dân số cấp xã tăng lên. Bởi hoạt động của đại biểu gắn với nhiều diễn đàn khác nhau, mỗi nơi lại đòi hỏi cách nói, nội dung và mức độ thể hiện khác nhau.

Đại biểu HĐND tỉnh và xã Mai Hoa trao đổi với cử tri. Ảnh: Bình Nguyên

Với đại biểu tái cử, không gian trình bày đã quá quen thuộc nhưng với những đại biểu lần đầu tham gia hoạt động của Quốc hội và HĐND sẽ hoàn toàn bỡ ngỡ, mặc dù đã được tìm hiểu khá kỹ khi tiếp xúc cử tri vận động bầu cử. Thực tiễn cho thấy, đại biểu HĐND phải thường xuyên trình bày ở các “không gian” rất cụ thể: TXCT trước và sau kỳ họp; thảo luận, chất vấn tại kỳ họp; thảo luận tổ; tham gia các đoàn giám sát; làm việc với cơ quan, đơn vị, trao đổi với cử tri và Nhân dân qua các sự việc cụ thể… Mỗi diễn đàn có mục đích riêng, nên không thể “một cách nói cho tất cả”.

Một trong những không gian nói quan trọng bậc nhất thể hiện sợi dây gắn kết với cử tri được pháp luật quy định rõ ràng là TXCT. TXCT trước kỳ họp được xác định là dịp để đại biểu thông tin tới cử tri về dự kiến chương trình kỳ họp, tình hình kinh tế - xã hội, kết quả giải quyết kiến nghị; đồng thời, quan trọng nhất là lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân và báo cáo kết quả hoạt động của Đoàn, của Tổ và của từng đại biểu. Ngược lại, TXCT sau kỳ họp lại tập trung vào việc báo cáo kết quả kỳ họp, thông tin các nghị quyết đã được ban hành, giải thích để cử tri hiểu, đồng thuận và cùng tổ chức thực hiện. Nếu không phân định rõ từng bối cảnh, nội dung truyền đạt rất dễ rơi vào tình trạng “lệch nhịp”, dàn trải, thiếu trọng tâm.

Trong các diễn đàn TXCT, vai trò của Đoàn ĐBQH và Tổ đại biểu HĐND hết sức quan trọng. Trưởng đoàn ĐBQH và Tổ trưởng Tổ đại biểu HĐND chịu trách nhiệm tổ chức, điều hành hoạt động TXCT, bảo đảm đúng mục đích, yêu cầu và chất lượng. Khi giữ vai trò chủ trì, đại biểu không chỉ điều phối chương trình, gợi mở vấn đề mà còn phải định hướng nội dung trao đổi sát với từng thời điểm trước hay sau kỳ họp, tránh trùng lặp, hình thức. Đối với các đại biểu là thành viên của Đoàn và Tổ, khi được phân công tham gia TXCT, cần thực hiện nghiêm túc trách nhiệm báo cáo theo lĩnh vực, nội dung được giao; chuẩn bị kỹ lưỡng thông tin, số liệu, nhất là các vấn đề cử tri quan tâm. Việc báo cáo phải thể hiện rõ quan điểm, trách nhiệm của đại biểu trước cử tri, góp phần làm rõ những nội dung cần trao đổi, tạo sự thống nhất và đồng thuận.

Một hoạt động nữa của đại biểu dân cử chính là thảo luận và chất vấn tại nghị trường và tại các phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Thường trực HĐND.Phát biểu thảo luận tại hội trường khác với thảo luận tổ; chất vấn lại càng khác với phát biểu góp ý. Bên cạnh đó, đại biểu dân cử còn phải nói khi tham gia giám sát hoặc làm việc với cơ quan, đơn vị được giám sát, cách nói cần cụ thể, đi thẳng vào vấn đề, có dẫn chứng và căn cứ rõ ràng. Vì vậy, muốn nói hiệu quả, đại biểu phải luôn tự đặt câu hỏi: mình đang nói ở đâu, nói để làm gì và nói cho ai nghe.

“Chìa khóa” là bản lĩnh và trách nhiệm

Muốn nói thuyết phục, trước hết đại biểu phải “nói đúng” - đúng quy định, đúng vai trò, đúng người, đúng diễn đàn, đúng mục đích. Nhưng để “nói trúng”, nhất là ở cấp xã – nơi khoảng cách giữa đại biểu và cử tri rất gần - thì yếu tố quyết định lại nằm ở sự am hiểu thực tiễn và trách nhiệm với từng lời nói và bản lĩnh của đại biểu. Nhiều đại biểu chia sẻ, kỹ năng chủ yếu do rèn luyện: chuẩn bị đề cương, chọn ý, tập cách diễn đạt ngắn gọn, dễ hiểu; với người chưa quen thì bám đề cương để tránh lan man, còn khi đã vững thì phải linh hoạt, biết lúc nào cần lập luận, lúc nào cần dẫn chứng cụ thể.

Đại biểu Trần Kim Dũng - HĐND xã Hà Linh, Hà Tĩnh chia sẻ rất sát thực tế: ở cơ sở, cử tri nghe là biết mình có “nói thật” hay không. Họ không cần cao siêu, chỉ cần đúng cái họ đang vướng. Ví dụ, đi TXCT trước kỳ họp, đại biểu chỉ chọn mấy nội dung người dân quan tâm nhất cử tri kiến nghị qua các kỳ họp trước, UBND đã có báo cáo cụ thể kết quả giải quyết, như đường giao thông, nước sinh hoạt, chế độ chính sách… nói ngắn gọn thôi rồi dành thời gian để dân phát biểu. Còn sau kỳ họp thì phải nói rõ nghị quyết liên quan trực tiếp đến họ, như hỗ trợ sản xuất hay thu phí, lệ phí… nếu không giải thích kỹ là dân thắc mắc ngay. Muốn sâu thì phải bám văn bản, quy định, chỗ nào chưa rõ thì tham vấn ý kiến cơ quan chuyên môn, đi khảo sát thực tế để có nội dung nói hoàn chỉnh, thuyết phục.

Theo đại biểu, “nói trúng” còn là biết “lựa” cho phù hợp từng đối tượng: “Cùng một nội dung nhưng nói với bà con làm nông thì phải cụ thể, dễ hiểu, liên quan lĩnh vực nông nghiệp nông thôn; nói với giáo viên hay cán bộ thì phải có căn cứ, số liệu, liên quan lĩnh vực giáo dục, đào tạo. Đi TXCT ở thôn xóm khác với phát biểu tại kỳ họp; còn chất vấn thì phải đi thẳng vào vấn đề, hỏi ngắn nhưng rõ trách nhiệm, có dẫn chứng thì người bị chất vấn mới trả lời đúng trọng tâm”.

Không chỉ cách nói, nội dung phát biểu cũng quyết định sức nặng. Một đại biểu cấp xã khác thẳng thắn: “Trước đây tôi hay nói theo cảm nhận, nhưng sau vài lần bị góp ý là ‘nói chung chung’, tôi rút kinh nghiệm, trước khi phát biểu phải xem lại báo cáo, hỏi thêm cán bộ chuyên môn, có số liệu thì nói mới chắc”. Từ thực tế đó cho thấy, mỗi ý kiến muốn thuyết phục đều phải có căn cứ, được kiểm chứng và gắn với tình hình cụ thể của địa phương.