Kỷ niệm 80 năm Ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đến vịnh Cam Ranh (18-10-1946 - 18-10-2026): Từ chuyến thăm nước Pháp đến vịnh Cam Ranh - Kỳ cuối: Cuộc hội kiến lịch sử trên vịnh Cam Ranh
Ngày 18-10-1946, trên đường từ Pháp trở về, Chủ tịch Hồ Chí Minh dừng chân tại vịnh Cam Ranh hội kiến với Cao ủy Pháp ở Đông Dương Georges Thierry d’Argenlieu. Cuộc gặp ngắn ngủi ấy là nỗ lực của Người nhằm tìm kiếm giải pháp hòa bình, tránh chiến tranh, tranh thủ thời gian để bảo vệ, củng cố thành quả cách mạng. Đây cũng là lần duy nhất Người trở lại miền Nam kể từ khi rời Bến Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước.
Sau khi Tạm ước 14-9-1946 được ký kết, Cao ủy Pháp ở Đông Dương Georges Thierry d’Argenlieu gửi điện mời Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp tại vịnh Cam Ranh. Danh nghĩa là để bàn việc thi hành Tạm ước, nhưng thực chất ông ta muốn tiếp tục thực hiện mưu đồ của mình ở Đông Dương. Ngày 18-10-1946, khi tàu Dumont d’Urville vào vịnh Cam Ranh, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời tàu sang tuần dương hạm Suffren để hội kiến với d’Argenlieu.
Tượng đài Bác Hồ tại Công viên 18 tháng 10, phường Cam Ranh. Ảnh: Vĩnh Thành
Bác Hồ ở Cam Ranh năm ấy
Một ngày tháng 10, chúng tôi về Cam Ranh. Tại Công viên 18 tháng 10, Tượng đài Bác Hồ nổi bật trên nền trời xanh thẳm. Hình ảnh Bác đứng trên mũi tàu, gương mặt suy tư, tay nắm chặt, thể hiện quyết tâm giữ vững nền độc lập của dân tộc. Đứng trước tượng đài, chúng tôi nhớ lại những trang hồi ký của Giáo sư, bác sĩ Trần Hữu Tước về cuộc hội kiến ngày 18-10-1946: “Trước mắt là núi non, biển cả. Quê hương bao la, hùng vĩ, phần phật gió Trường Sơn đã nổi, như cả dân tộc đang đứng lên, quật cường trong trận chiến cuối cùng… Bác mảnh khảnh trong bộ quần áo bạc màu, tóc phong sương bao năm đang bay trong gió, đôi mắt sáng rực niềm tin tưởng và quyết tâm. Người đứng như pho tượng trước mặt xuồng, để chèo chống trong cơn sóng gió chưa từng có của đất nước”.
Theo hồi ký của Giáo sư Trần Hữu Tước, hôm đó Chủ tịch Hồ Chí Minh rời tàu Dumont d’Urville bằng một chiếc xuồng nhỏ để sang tuần dương hạm Suffren. Người chỉ đưa theo bác sĩ Trần Hữu Tước. Cao ủy Pháp tiếp đón Bác rất trọng thể, vừa đúng nghi thức, vừa nhằm phô trương thanh thế. Cờ xí rợp trời khắp chiến hạm. Đại bác, cao xạ, phóng lôi đều giương nòng tua tủa. 2.500 thủy quân trong đồng phục trắng tinh đứng nghiêm như tượng đá, xếp trên bảy tầng tàu, đồng thanh hô “Hourra!” (Hoan hô) bảy lần. Những nghi lễ rầm rộ ấy càng làm nổi bật sự giản dị, phong thái ung dung của Bác với chiếc mũ cứng, cây gậy quen thuộc, cùng người tùy tùng là thầy thuốc, “như thể đi thăm người quen trong làng ngoài xóm, thế thôi”.
Cuộc đấu trí trên chiến hạm
Cuộc hội kiến chỉ kéo dài khoảng 2 giờ. Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu phía Pháp phải thực hiện theo Tạm ước 14-9 là lực lượng quân sự hai bên đình chỉ mọi hành động xung đột và vũ lực; kiên quyết bác bỏ yêu cầu của d’Argenlieu đòi quân đội Việt Nam ở miền Nam phải rút ra miền Bắc. Bữa tiệc chiêu đãi sau đó trở thành một cuộc đấu trí giữa lãnh tụ dân tộc Việt Nam với viên thực dân cáo già. Bác ngồi đối diện d’Argenlieu. Hai bên Bác là tướng Tổng chỉ huy Lục quân Pháp ở Đông Dương và một Đô đốc Hải quân Pháp ở Thái Bình Dương. D’Argenlieu cợt nhả: “Kìa, thế là Chủ tịch được đóng khung giữa Lục quân và Hải quân rồi đấy”. Bác nhẹ nhàng cười, đáp ngay: “Đặc Cao ủy biết đấy, chính bức họa mới làm cho cái khung có giá trị”. Cả bàn tiệc tán thưởng câu trả lời chí lý, chơi chữ tiếng Pháp tài tình của Bác. Cũng trong bữa tiệc, d’Argenlieu lại nói: “Chủ tịch thật quen với biển cả, có lẽ xin tặng Người danh hiệu "Người thủy thủ nhỏ", như quân đội Pháp đã quý mến tặng Napoléon cái tên "Người hạ sĩ nhỏ"”. Bác đáp: “Phải, người thủy thủ nhỏ của Hải quân Việt Nam!”. Có một chi tiết Giáo sư Trần Hữu Tước nhớ mãi. Khi bắt tay từ biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh bất ngờ ôm hôn d’Argenlieu. Viên Cao ủy lúng túng, mấy giây sau mới ôm lại. Các phóng viên Pháp có mặt hết sức ngạc nhiên, chen nhau chụp ảnh. Có nhà nghiên cứu gọi đó là “nụ hôn hòa bình với chiến tranh”, bởi qua hành động này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi đi một thông điệp mạnh mẽ trước dư luận quốc tế: Việt Nam luôn thiện chí, khao khát hòa bình và tìm mọi cách để ngăn chặn chiến tranh, còn nếu chiến tranh có nổ ra thì đó là do sự hiếu chiến từ phía thực dân Pháp.
“Địa chỉ đỏ” bên vịnh biển
Cuộc hội kiến của Bác Hồ với d’Argenlieu tại vịnh Cam Ranh cũng là lần duy nhất Người trở lại miền Nam kể từ khi rời Bến Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước. Để ghi nhớ sự kiện này, năm 2006, UBND tỉnh đồng ý xây dựng Tượng đài Bác Hồ tại Công viên 18 tháng 10 (thuộc phường Cam Ranh hiện nay). Ngày 19-12-2008, công trình được khánh thành. “Ngày khánh thành tượng đài, người dân rất vui mừng, người đến tham quan rất đông. Từ đó đến nay, Tượng đài Bác Hồ tại Công viên 18 tháng 10 trở thành nơi cán bộ, đảng viên, Nhân dân Cam Ranh và tỉnh Khánh Hòa bày tỏ tấm lòng kính yêu đối với Bác. Đây là "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Đảng bộ và Nhân dân Cam Ranh đang ra sức xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp”, đồng chí Lê Ngọc Thạch - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Cam Ranh tự hào chia sẻ.
Theo các nhà nghiên cứu, cùng với việc ký Hiệp định Sơ bộ ngày 6-3-1946, các hoạt động ngoại giao trong chuyến thăm Pháp và ký Tạm ước 14-9-1946, cuộc gặp giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh với d’Argenlieu tại vịnh Cam Ranh cho thấy nỗ lực cao nhất của Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc tìm kiếm giải pháp hòa bình, tránh chiến tranh, đồng thời vận dụng linh hoạt sách lược nhân nhượng có nguyên tắc, trên cơ sở kiên định mục tiêu độc lập, tự do và chủ nghĩa xã hội. Chỉ hai tháng sau cuộc gặp d’Argenlieu tại vịnh Cam Ranh, ngày 19-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến với những lời đanh thép: “Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta một lần nữa! Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”.
80 năm đã qua kể từ ngày Bác Hồ đến vịnh Cam Ranh. Vùng đất “ngọt lành” ấy (tên gọi Cam Ranh được cho là bắt nguồn từ “Cam Linh”, nghĩa là dòng nước ngọt) ngày càng thay da đổi thịt. Mỗi dịp tháng 10 về, cán bộ, đảng viên và Nhân dân lại thành kính dâng hương bên Tượng đài Bác Hồ ở Công viên 18 tháng 10 để bày tỏ lòng biết ơn, tưởng nhớ công lao to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với sự nghiệp cách mạng, giải phóng dân tộc. Hình ảnh vị lãnh tụ đứng trước mũi xuồng giữa sóng gió năm nào như lời nhắc về khát vọng hòa bình và ý chí giữ gìn độc lập mà Người đã gửi lại cho đất nước.