Kỷ niệm 81 năm ngày Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến (23-10-1945 - 23-10-2026): Sáng mãi trang sử hào hùng
Ngày 23-10-1945, quân và dân Nha Trang - Khánh Hòa đồng loạt tấn công địch tại nhiều vị trí, mở màn cho 101 ngày đêm chiến đấu anh dũng, kiên cường nhằm vây chặt giặc Pháp tại Nha Trang, tạo thời gian và thời cơ để Khánh Hòa, các tỉnh Nam Trung Bộ và cả nước củng cố lực lượng, xây dựng thực lực về mọi mặt, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài. Sự kiện Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến ngày 23-10-1945 mãi là trang sử hào hùng, biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa yêu nước, ý chí độc lập, tự do và tinh thần đoàn kết của Đảng bộ, quân và dân Khánh Hòa trong sự nghiệp đấu tranh, xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước.
101 ngày đêm trên tuyến lửa
Đúng 3 giờ sáng 23-10-1945, hiệu lệnh tiến công của quân ta được phát ra từ khối thuốc nổ đặt bên ngoài hầm xe lửa số 1, mở đầu cuộc chiến đấu chống thực dân Pháp xâm lược tại Nha Trang. Ngay sau đó, lực lượng ta đồng loạt tiến công các vị trí đóng quân của địch tại nhà ga Nha Trang, nhà đèn (Sở Điện lực), Sở Thuộc (Viện Pasteur), khu vực Bình Tân… Tại nhà ga, chỉ sau vài phút nổ súng, quân ta đã làm chủ trận địa, tiêu diệt toàn bộ quân địch, thu nhiều vũ khí, trang bị. Trong trận đánh, đồng chí Võ Văn Ký, chỉ huy lực lượng tự vệ Nha Trang, đã chiến đấu dũng cảm và anh dũng hy sinh. Tại nhà đèn, ta phá hủy phần lớn máy móc; riêng trận đánh kho vũ khí Bình Tân không thành công do tương quan lực lượng chênh lệch, bộ đội ta phải rút lên Đồng Bò trước sự phản kích của địch. Dựa vào lực lượng đông, được quân Nhật hỗ trợ, thực dân Pháp tổ chức phản kích, chiếm các điểm cao tại đồi Sinh Trung, đồi Trại Thủy, bố trí trận địa pháo khống chế khu vực nội thành và vùng phụ cận. Từ 3 giờ sáng 23-10-1945 đến những ngày tiếp theo, tiếng súng chiến đấu diễn ra liên tục. Cuộc tiến công đồng loạt của quân ta đã gây cho địch nhiều tổn thất.
Thực hiện kế hoạch của Ban Chỉ huy, sau đợt tiến công đồng loạt tiêu hao sinh lực địch, quân ta rút về tuyến sau củng cố lực lượng, khẩn trương xây dựng phòng tuyến và tiếp tục bao vây quân Pháp. Phòng tuyến đầu tiên được hình thành là Chợ Mới - Bờrôten, gồm tuyến phía bắc từ đồi La San, cầu Xóm Bóng, Tháp Bà đến hầm xe lửa số 1; tuyến phía tây từ bến đò Kim Bồng, dọc bờ nam sông Cái, theo tuyến đường sắt cắt ngang Quốc lộ 1 tại khu vực Chợ Mới, kéo xuống phía tây - nam qua Thái Thông, Thủy Tú đến dãy Đồng Bò. Với hệ thống phòng thủ được xây dựng tương đối kiên cố, trong suốt một tháng, các lực lượng trên phòng tuyến đã chiến đấu kiên cường, đánh lui mọi đợt phản kích nhằm phá vây của quân Pháp. Trong nội thị, các đội tự vệ phối hợp chặt chẽ, liên tiếp tổ chức những đợt tập kích chớp nhoáng vào các vị trí trọng yếu, gây tổn thất về sinh lực và phương tiện chiến tranh của địch. Bước đầu âm mưu “đánh nhanh, thắng nhanh” của quân Pháp đã bị quân dân Nha Trang - Khánh Hòa kìm chân và bị sa lầy trên mặt trận Nha Trang.
Các chiến sĩ trung đội trinh sát và biệt động đội tại Nha Trang năm 1945. Ảnh: Nguyễn Bá Khoản
Trong 2 ngày 22 và 23-11-1945, quân Pháp tung lực lượng lớn có trọng pháo yểm trợ tấn công phòng tuyến Chợ Mới - Bờrôten. Toàn bộ lực lượng của ta lui về phía sau lập phòng tuyến mới: Phòng tuyến Cây Da - Quán Giếng, cách Nha Trang 6km về phía tây tiếp tục cuộc bao vây giặc Pháp.
Diễn biến chiến trường tại Nam Bộ, Nam Trung Bộ, đặc biệt là mặt trận Nha Trang, luôn được Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm. Trung ương đã điều động nhiều đơn vị bộ đội Nam tiến chi viện cho mặt trận, đồng thời cử cán bộ chỉ huy và phái viên trực tiếp đến nắm tình hình, chỉ đạo chiến đấu. Không khí kháng chiến diễn ra sôi nổi, khẩn trương trên khắp các mặt trận. Trên tuyến đầu, các chiến sĩ noi gương Đại đội trưởng Võ Văn Ký anh dũng hy sinh trong trận mở màn, nêu cao tinh thần chiến đấu, kiên cường tiêu diệt quân thù, quyết tâm bảo vệ từng tấc đất quê hương. Ở tuyến sau, thanh niên hăng hái tham gia lực lượng tự vệ, vệ quốc quân; thiếu niên đảm nhiệm công tác liên lạc, giao thông; các cụ cao tuổi, phụ nữ tích cực sản xuất, tiếp tế lương thực, thực phẩm đến chiến hào; các đội cứu thương khẩn trương băng bó, vận chuyển thương binh. Nha Trang - Khánh Hòa trở thành một mặt trận chiến đấu quyết tâm bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ.
Trong điều kiện vô cùng khó khăn của những ngày đầu kháng chiến, quân và dân Nha Trang - Khánh Hòa đã kiên cường bám trụ suốt 101 ngày đêm trên tuyến lửa, chủ động tiến công, quấy rối địch trong nội thị, đánh lui các đợt phản kích, phá vây, tiêu hao sinh lực và kìm chân quân Pháp tại Nha Trang. Đây là thắng lợi có ý nghĩa chiến lược quan trọng, góp phần làm thất bại âm mưu “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp, ngăn chặn ý đồ nhanh chóng mở rộng chiếm đóng Nam Trung Bộ và cắt đứt tuyến chi viện từ Trung ương vào chiến trường Nam Bộ. Bằng việc bao vây, giam chân địch tại Nha Trang, quân và dân Nha Trang - Khánh Hòa đã góp phần giữ vững tuyến giao thông Bắc - Nam, bảo đảm đường vận chuyển, tiếp tế, chi viện từ Trung ương và các tỉnh miền Bắc cho đồng bào, chiến sĩ Nam Bộ tiếp tục chiến đấu. Đồng thời, 101 ngày đêm chiến đấu đã tạo thời gian và thời cơ để Khánh Hòa, các tỉnh Nam Trung Bộ và cả nước củng cố lực lượng, xây dựng thực lực về mọi mặt, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.
Thắng lợi của 101 ngày đêm chiến đấu của quân và dân Nha Trang - Khánh Hòa đã đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng và truyền thống chiến đấu của tỉnh nhà như một nét son chói lọi, một bản anh hùng ca bất diệt, khẳng định tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và sức mạnh đoàn kết của quân và dân địa phương trong những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Thắng lợi ấy đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận, biểu dương. Trong thư gửi chiến sĩ Nam Bộ và Nam Trung Bộ nhân kỷ niệm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam tròn 1 tuổi (22-12-1945), Người viết: “Chính phủ Dân chủ Cộng hòa Việt Nam rất khen ngợi chiến sĩ ở các mặt trận miền Nam, đặc biệt là các chiến sĩ ở Nha Trang và ở Trà Vinh, đã làm gương anh dũng cho toàn quốc. Tổ quốc biết ơn các bạn, toàn thể đồng bào noi gương các bạn”. Đây là phần thưởng cao quý, niềm tự hào to lớn của quân và dân Nha Trang - Khánh Hòa trong những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.
Tiếp nối truyền thống vẻ vang
Phát huy hào khí ngày 23-10-1945, Đảng bộ, quân và dân tỉnh Khánh Hòa tiếp tục kiên cường đấu tranh chống thực dân, đế quốc xâm lược và các thế lực thù địch, giải phóng quê hương, góp phần giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Trải qua những chặng đường cách mạng đầy khó khăn, gian khổ và hy sinh, quân và dân tỉnh Khánh Hòa luôn nêu cao tinh thần yêu nước, ý chí chiến đấu kiên cường, đoàn kết một lòng, lập nên nhiều chiến công vẻ vang, góp phần tô thắm truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc.
Sau ngày đất nước thống nhất, cùng với cả nước, Khánh Hòa bước vào thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Với sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm chỉ đạo của Trung ương, Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân trong tỉnh tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, tinh thần đoàn kết, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng vươn lên; nỗ lực vượt qua khó khăn, phát huy tiềm năng, lợi thế, đẩy mạnh lao động, sản xuất, từng bước xây dựng quê hương ngày càng phát triển.
Tượng đài 23 tháng 10, Công viên 23 tháng 10, phường Tây Nha Trang - nơi ghi dấu lịch sử ngày Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến đã trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng. (Trong ảnh: Chi bộ Phòng Chuyên đề, Đảng bộ Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa tổ chức lễ kết nạp đảng viên ở địa chỉ đỏ Tượng đài 23 tháng 10 vào sáng 21-10) Ảnh: VĨNH THÀNH
Hơn 50 năm sau ngày giải phóng, đặc biệt sau hơn 40 năm thực hiện đường lối đổi mới, từ một vùng đất chịu nhiều đau thương trong chiến tranh, Khánh Hòa đã vươn mình mạnh mẽ, trở thành một trong những địa phương phát triển năng động của vùng duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên nói riêng và cả nước nói chung. Trong giai đoạn phát triển mới, phát huy truyền thống lịch sử, cách mạng, tỉnh đã tập trung phát triển kinh tế biển, du lịch, dịch vụ, công nghiệp, năng lượng; đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao đời sống Nhân dân.
Trong 9 tháng năm 2026, GRDP của tỉnh tăng 11,21%, xếp thứ 8 trong 34 tỉnh, thành phố của cả nước; tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội tăng 33,2%; doanh thu du lịch hơn 67.950 tỷ đồng, tăng 21%. Công tác xây dựng Đảng và hệ thống chính trị được chú trọng và triển khai quyết liệt, đồng bộ, hiệu quả. Lĩnh vực văn hóa - xã hội tiếp tục được chú trọng; an sinh xã hội, các hoạt động “Đền ơn, đáp nghĩa” được quan tâm, thực hiện kịp thời. Lĩnh vực quốc phòng, an ninh tiếp tục được giữ vững; trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm; triển khai hiệu quả “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”… Cán bộ, đảng viên và các tầng lớp Nhân dân tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý, điều hành của chính quyền các cấp, đồng thuận với các chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Những kết quả đó tiếp thêm niềm tin và động lực để Khánh Hòa phấn đấu tăng trưởng hai con số, hướng tới mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương.
Phường Tây Nha Trang và các xã, phường lân cận, nơi diễn ra cuộc đấu tranh anh dũng, kiên cường của toàn quân, toàn dân Khánh Hòa, luôn đóng vai trò quan trọng trong hành trình xây dựng và phát triển của tỉnh nhà. Là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, Đảng bộ và Nhân dân phường Tây Nha Trang và các xã, phường lân cận một lòng một dạ tin Đảng, theo Đảng, cùng với Nhân dân tỉnh nhà quyết tâm vươn mình mạnh mẽ, để trở thành cực tăng trưởng trung tâm (gồm Vùng đô thị Nha Trang và Khu vực Cam Lâm - Cam Ranh) - là trung tâm hành chính, dịch vụ, tri thức và điều phối các dòng nguồn lực.
Sự kiện Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến ngày 23-10-1945 mãi là trang sử hào hùng, biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa yêu nước, ý chí độc lập, tự do và tinh thần đoàn kết của Đảng bộ, quân và dân Khánh Hòa trong sự nghiệp đấu tranh, xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước. Đây không chỉ là niềm tự hào về truyền thống cách mạng vẻ vang mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc đối với các thế hệ hôm nay và mai sau về giá trị thiêng liêng của độc lập, tự do, hạnh phúc, được đánh đổi bằng máu xương, nước mắt và những hy sinh to lớn, không gì bù đắp được của các thế hệ cha anh. Phát huy hào khí ngày 23-10-1945, mỗi cán bộ, đảng viên và người dân Khánh Hòa hôm nay cần tiếp tục nêu cao tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, khát vọng cống hiến và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; biến niềm tự hào truyền thống thành hành động thiết thực, quyết tâm vượt qua mọi khó khăn, thách thức, thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 và Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng; chung sức, đồng lòng xây dựng Khánh Hòa ngày càng phát triển, góp phần xây dựng đất nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.