Ký ức những chuyến đi tìm tư liệu về Mười nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ

Ông Bùi Hữu Tuấn kể lại: Năm 2013, nhân kỷ niệm 47 năm ngày Mười nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ hy sinh, Báo Hà Nam thực hiện loạt bài ghi chép về các nữ liệt sĩ dân quân Lam Hạ. Đây cũng là đề tài tôi đã ấp ủ từ trước và nhiều lần chia sẻ, trao đổi với đồng nghiệp. Thời điểm đó, trụ sở Báo Hà Nam đặt trên mảnh đất Lam Hạ, nên đề tài càng gợi nhiều trăn trở, thôi thúc chúng tôi lần tìm về lịch sử, con người của vùng đất mình đang gắn bó.

Để thực hiện loạt bài này, ông Tuấn đã dày công cùng đồng nghiệp nhiều lần tìm về gia đình, gặp gỡ thân nhân, đồng đội từng sống và chiến đấu bên các nữ dân quân để nghe lại những câu chuyện về các chị. Qua những chuyến đi đó và qua lời kể của những nhân chứng, cuộc sống, tính cách cùng những kỷ niệm về từng nữ liệt sĩ dần được tái hiện, qua đó làm nổi bật tinh thần chiến đấu gan dạ, lẽ sống cao đẹp và sự hy sinh anh dũng của mười nữ dân quân cùng Đại đội Dân quân phòng không xã Lam Hạ, góp phần khắc họa truyền thống anh hùng của mảnh đất này.

Một trong những nhân vật ông Tuấn trực tiếp tìm hiểu là Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Thị Thi. Trong những chuyến đi tìm ký ức về người nữ anh hùng này, ông đã gặp thân nhân liệt sĩ và bà Vũ Hồng Nhu - người cùng quê, đồng niên, cùng gia nhập lực lượng dân quân với chị Thi trong một ngày và quan trọng hơn, các chị đã từng chiến đấu bên nhau. Những cuộc trò chuyện kéo dài hàng tiếng đồng hồ đã đưa một người làm báo như ông trở về với ký ức của những năm tháng chiến tranh. Qua lời kể của người thân, đồng đội, hình ảnh chị Nguyễn Thị Thi hiện lên không chỉ là một nữ dân quân gan dạ trên trận địa mà còn là một cô gái tuổi đời còn rất trẻ, nhưng có ý chí và tinh thần chiến đấu khiến mọi người khâm phục.

Với ông Bùi Hữu Tuấn, những chuyến đi tìm tư liệu về Mười nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ luôn là một phần ký ức khó quên trong những năm tháng làm báo.

Ông Bùi Hữu Tuấn còn nhớ, trong những câu chuyện ấy, ông nhiều lần lặng người, rưng rưng xúc động khi nghe kể về những giây phút cuối cùng của nữ liệt sĩ. Những chi tiết ấy sau đó được ông chắt lọc, đưa vào bài viết của mình. Trong bài viết, ông ghi lại: “Khi được chuyển về tới bệnh viện chị bảo với anh trai mình: “Thôi anh cứ để em nằm đây mà trở về vị trí chiến đấu để trả thù cho đồng đội và em”. Rồi do vết thương quá nặng nên phải cưa chân nhưng chị vẫn bình thản nói với bác sĩ: “Bác sĩ không phải bịt mắt, tôi sẽ nằm im theo yêu cầu của bác sĩ” và khi biết mình không qua khỏi cơn hiểm nghèo, chị nghẹn ngào: “Em biết, em không thể sống nổi được nữa đâu. Các anh dùng thuốc mê cho các đồng chí khác…”. Những lời nói ấy góp phần khắc họa rõ hơn sự gan dạ, kiên cường của Nguyễn Thị Thi - một cô gái chưa tròn 16 tuổi nhưng đã thể hiện bản lĩnh và sự hy sinh vượt lên tuổi tác. Mặc dù được các y, bác sĩ tận tình cứu chữa nhưng do vết thương quá nặng, chị đã hy sinh ngay trong đêm hôm đó. Sự hy sinh của Nguyễn Thị Thi sau này được Tổ quốc ghi công. Chị được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Ba và danh hiệu cao quý Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Một chuyến đi khác cũng để lại trong ông Tuấn nhiều xúc động là lần tìm về gia đình liệt sĩ Đặng Thị Chung. Qua lời kể của người em trai, hình ảnh chị Chung hiện lên với những nét rất đời thường là một cô gái xinh xắn, có mái tóc dài đen nhánh. Ngày ấy, chị Chung thường rủ em cùng ra bờ ao, chờ mình giặt quần áo vì sợ ở một mình. Vậy nhưng cô gái ấy lại trích máu từ ngón tay để viết đơn tình nguyện gia nhập lực lượng dân quân của xã, thể hiện quyết tâm bằng niềm tin sắt đá: “Lấy máu mình để bảo vệ Tổ quốc” và không hề run sợ khi đứng trước bom đạn kẻ thù, anh dũng chiến đấu để bảo vệ quê hương.

Trong câu chuyện kể của người em trai liệt sĩ Đặng Thị Chung, có một chi tiết giản dị nhưng khiến người nghe day dứt. Trước trận chiến đấu ngày 7/7/1967, trên đường ra trận địa, chị Chung gặp mẹ đang gánh khoai còn gọi với theo: “Thôi mẹ cứ để đấy. Lát chiến đấu xong con gánh về”. Đó là một lời hẹn rất đỗi bình thường, nhưng sau trận chiến đấu ác liệt ngày hôm đó, chị đã không trở về… Với ông Tuấn, những chi tiết như vậy chính là phần ký ức quý giá mà người làm báo phải tìm đến tận nơi, ngồi lại với nhân chứng, lắng nghe thật kỹ mới có thể chạm tới.

Không chỉ trực tiếp đi tìm tư liệu thực hiện 3 bài viết về các nữ liệt sĩ dân quân Lam Hạ, ở thời điểm đó, trên cương vị Phó Tổng Biên tập Báo Hà Nam, ông Bùi Hữu Tuấn còn tham gia biên tập, duyệt các bài viết của phóng viên về đề tài này. Với ông, mỗi bài viết là một câu chuyện về một nữ liệt sĩ, với hoàn cảnh gia đình, tính cách và những kỷ niệm khác nhau nhưng khi đứng trước nhiệm vụ chiến đấu bảo vệ quê hương, tất cả đều chung một tinh thần gan dạ, không chịu khuất phục trước kẻ thù. Chính sự khác biệt trong từng câu chuyện đã làm nên sức lay động của loạt bài. Các nữ dân quân Lam Hạ không hiện lên như những hình tượng vĩ đại, cao siêu, mà là những cô gái cũng có gia đình, có người thân, có những công việc và ước mơ đời thường. Từ những điều bình dị ấy, sự hy sinh của các chị càng trở nên lớn lao…

Ông Tuấn còn nhớ, sau khi 11 số Báo Hà Nam (cũ) đăng tải các bài viết, Thành ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ thành phố Phủ Lý khi đó đã phối hợp với Báo Hà Nam tập hợp các bài báo thành cuốn “Kỳ tích về 10 cô gái dân quân Lam Hạ” (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, năm 2013). Cuốn sách là sự ghi nhận, tôn vinh sự hy sinh lớn lao của Mười nữ liệt sĩ dân quân pháo phòng không Lam Hạ, những người đã góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ; đồng thời lưu giữ những tư liệu, câu chuyện về các chị cho các thế hệ mai sau.

Giờ đây, dù đã nghỉ hưu nhiều năm nhưng với ông Bùi Hữu Tuấn, những chuyến đi tìm tư liệu năm ấy vẫn là một phần ký ức khó quên trong những năm tháng làm báo. Ông và những người thực hiện loạt bài mong cuốn “Kỳ tích về 10 cô gái dân quân Lam Hạ” sẽ có dịp được tái bản, để độc giả có thêm cơ hội được tiếp cận với thông tin quý báu về những nữ anh hùng và để thế hệ hôm nay hiểu hơn về những giá trị truyền thống cách mạng, về những con người đã không tiếc tuổi xuân, anh dũng hy sinh vì quê hương, đất nước.