'Lá chắn' nào bảo vệ trẻ em trên không gian ảo?

Mỗi ngày trôi qua có hơn 175.000 đứa trẻ lần đầu tiên bước chân vào môi trường mạng.

Khi cứ 3 người dùng internet trên thế giới thì có 1 trẻ em, chúng ta đã có đủ rào dậu để bảo vệ các em trước những cạm bẫy vô hình trực tuyến? Nạn bắt nạt mạng, lừa đảo và các nội dung độc hại đang bủa vây thế hệ công dân mới hằng ngày. Cuộc làm việc của Ủy ban Văn hóa và Xã hội sáng 28/5 đã thẳng thắn tìm lời giải cho bài toán: Làm thế nào để tạo ra một môi trường mạng an toàn nhưng không cản trở sự phát triển của trẻ?

Muôn vàn cạm bẫy bủa vây trẻ em trên mạng

Chưa bao giờ việc tiếp cận tri thức và kết nối thế giới lại dễ dàng đến thế đối với một đứa trẻ. Theo số liệu thống kê từ Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), ước tính cứ 3 người sử dụng internet trên toàn cầu thì có 1 người là trẻ em. Đáng chú ý hơn, mỗi ngày trôi qua có hơn 175.000 đứa trẻ lần đầu tiên bước chân vào môi trường mạng. Những con số này minh chứng cho tốc độ số hóa chóng mặt, nhưng đồng thời cũng gióng lên hồi chuông cảnh báo về quy mô của các tác động tiêu cực bủa vây thế hệ trẻ.

Tại Việt Nam, thực trạng này không nằm ngoài xu thế chung, thậm chí có phần diễn tiến phức tạp hơn do mức độ phổ cập điện thoại thông minh và mạng internet tăng nhanh trong những năm gần đây. Không gian mạng giờ đây là nơi lưu trữ ký ức, định hình nhân cách và chi phối sâu sắc tới hành vi của học sinh, thiếu niên. Tuy nhiên, mặt trái của nó lại là một gam màu trầm tối với hàng loạt nguy cơ hiển hiện hằng giờ hằng phút, đánh cắp tài khoản, rò rỉ dữ liệu cá nhân, lừa đảo trực tuyến, bôi nhọ danh dự hay nạn bắt nạt ảo.

Khác với những va chạm cơ học hay bạo lực học đường truyền thống vốn có giới hạn về không gian và thời gian, bạo lực không gian mạng nguy hiểm ở chỗ nó bám đuổi đứa trẻ mọi lúc, mọi nơi. Chỉ bằng một nút bấm chia sẻ, một dòng bình luận ác ý hay một tấm ảnh chế giễu vô căn cứ, những tổn thương tâm lý có thể nhân bản lên hàng triệu lần, vượt ra khỏi biên giới một lớp học hay một ngôi trường. Nhiều đứa trẻ rơi vào trạng thái hoảng loạn trầm trọng khi nhận ra "vết nhơ" ảo bám riết lấy cuộc sống thực của mình mà không cách nào xóa bỏ.

Kết quả khảo sát từ Hội đồng Đội Trung ương thực hiện mới đây đã phác thảo một bức tranh giật mình: Có tới 85,6% trẻ em được hỏi khẳng định rằng việc bị xâm hại trên không gian mạng đã và đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần của các em. Những biểu hiện phổ biến nhất là trạng thái lo lắng kéo dài, sợ hãi, áp lực tâm lý nặng nề, thậm chí dẫn đến trầm cảm và cô lập bản thân với xã hội thực tại. Rõ ràng, những làn sóng tấn công vô hình trên mạng đang để lại những vết thương sâu hoắm có thật trong thế giới thực.

Các nước trên thế giới làm gì để bảo vệ trẻ em?

Trước sự bùng nổ của các mô hình kinh doanh dựa trên thuật toán giữ chân người dùng và sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trí tuệ nhân tạo (AI), các quốc gia trên thế giới đều đã nhận ra rằng các giải pháp khuyến cáo thông thường không còn phát huy tác dụng. Một xu hướng lập pháp cứng rắn, trực diện và toàn diện đang được các cường quốc công nghệ rốt ráo thực thi.

Tại Hoa Kỳ, Đạo luật Bảo vệ Quyền riêng tư Trực tuyến của Trẻ em (COPPA) liên tục được cập nhật nhằm thích ứng với bối cảnh mới. Điển hình như bang California đã tiên phong áp dụng "Bộ quy tắc thiết kế phù hợp với lứa tuổi". Luật này buộc các tập đoàn công nghệ phải kích hoạt mặc định chế độ bảo mật và an toàn ở mức cao nhất cho người dùng dưới 18 tuổi, cấm các tính năng theo dõi vị trí địa lý hoặc sử dụng các chiêu trò thiết kế dụ dỗ trẻ em ở lại ứng dụng quá lâu.

Trong khi đó, Úc lại đang chứng tỏ là quốc gia đi đầu trong việc thử nghiệm các giải pháp công nghệ mạnh mẽ để xác thực độ tuổi. Chính phủ nước này đang thúc đẩy lộ trình lập pháp nghiêm ngặt nhằm ngăn chặn triệt để trẻ em tiếp xúc với các nền tảng mạng xã hội lớn khi chưa đủ độ tuổi quy định, hướng tới đề xuất cấm hoàn toàn trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội nếu các nền tảng không chứng minh được bộ lọc an toàn của mình.

Còn tại Trung Quốc, cơ quan quản lý đã áp dụng một cơ chế quản lý cực kỳ nghiêm khắc có tên gọi "Chế độ dành cho thanh thiếu niên" trên toàn bộ các ứng dụng chia sẻ video ngắn như Douyin hay các nền tảng trò chơi trực tuyến. Chế độ này tự động giới hạn thời gian truy cập không quá 40 phút mỗi ngày đối với trẻ em, đồng thời kích hoạt tính năng "thiết quân luật", khóa hoàn toàn quyền truy cập từ 22 giờ đêm hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau nhằm đảm bảo thời gian nghỉ ngơi và bảo vệ sức khỏe tâm thần cho trẻ.

Thế giới đã chọn cách không thỏa hiệp, khung pháp lý phải là rào chắn vững chắc nhất trước lòng tham lợi nhuận của các thuật toán.

Ở quy mô khu vực, Liên minh Châu Âu (EU) đã đưa Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) vào thực tiễn với những điều khoản phạt tiền cực nặng lên tới 6% doanh thu toàn cầu đối với các Big Tech (ông lớn công nghệ) nếu họ lơ là trong việc chủ động rà quét, phát hiện và gỡ bỏ các nội dung độc hại, lạm dụng hay mang tính chất bóc lột trẻ em trực tuyến. Có thể nói, thế giới đã chọn cách không thỏa hiệp, khung pháp lý phải là rào chắn vững chắc nhất trước lòng tham lợi nhuận của các thuật toán.

Việt Nam tìm lời giải bảo vệ trẻ em trực tuyến

Trở lại với thực tế trong nước, Việt Nam luôn thể hiện quan điểm nhất quán và sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước đối với công tác chăm sóc, bảo vệ trẻ em. Chúng ta đã xây dựng được một hệ thống hành lang pháp lý nền tảng tương đối đồng bộ, từ Luật Trẻ em năm 2016 đến các văn bản luật mang tính thời sự vừa có hiệu lực gần đây như Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025, Luật An ninh mạng năm 2025, cùng Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030". Việc Việt Nam tích cực tham gia ký kết Công ước Hà Nội về chống tội phạm mạng năm 2025 càng khẳng định mạnh mẽ cam kết quốc tế của quốc gia trong cuộc chiến này.

Tuy nhiên, sự phát triển như vũ bão của công nghệ, tính chất xuyên biên giới và đặc biệt là cơ chế ẩn danh sâu trên các nền tảng mạng xã hội đang tạo ra những khoảng trống lớn trong khâu thực thi. Đây cũng chính là nội dung cốt lõi tại cuộc làm việc sáng ngày 28/5/2026 giữa Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội với đại diện một số bộ, ngành về thực hiện chính sách, pháp luật bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ chủ trì buổi làm việc. Ảnh: Báo ĐBND

Dưới sự chủ trì của Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tạ Văn Hạ, buổi làm việc đã thẳng thắn mổ xẻ những rào cản kỹ thuật và quản lý thực tế hiện nay. Phát biểu tại buổi làm việc, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Đội Trung ương Lê Hải Long đã đặt vấn đề ở một tầm nhìn chiến lược: "Không gian mạng hôm nay chính là môi trường lớn lên của một thế hệ công dân Việt Nam mới. Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ trẻ em, mà còn là bảo vệ tương lai phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số. Để bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng hiệu quả, cần xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể từ cơ quan quản lý nhà nước, gia đình, nhà trường, doanh nghiệp cung cấp nền tảng số, các tổ chức như Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội đồng Đội Trung ương."

Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Đội Trung ương Lê Hải Long cho rằng, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ trẻ em, mà còn là bảo vệ tương lai phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất được các đại biểu chỉ ra chính là xu hướng "vượt rào" của chính đối tượng được bảo vệ. Hiện nay, dù các cơ quan chức năng và nhà trường đã dựng lên không ít "rào chắn" kỹ thuật để ngăn chặn học sinh tiếp xúc với các trang web, diễn đàn xấu độc, song trên thực tế, không ít trường hợp chính các em lại là người chủ động tìm cách truy cập, lách bộ lọc bằng các phần mềm giả lập hoặc tài khoản mạo danh.

Chia sẻ về vấn đề này dưới góc độ an ninh, trung tá Vũ Trọng Nghĩa, Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng An ninh thông tin mạng, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) nhấn mạnh tính hai mặt của giải pháp công nghệ: "Cần tăng cường các giải pháp giáo dục, nâng cao nhận thức của gia đình, trẻ nhỏ. Đồng thời, yêu cầu những nền tảng cung cấp nội dung trên môi trường mạng phải có phương pháp phân loại, rà soát, ứng dụng công nghệ để giám sát, ngăn chặn nội dung độc hại đối với trẻ em."

Theo Trung tá Vũ Trọng Nghĩa, Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng An ninh thông tin mạng, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an, hiện nay đã có nhiều “rào chắn” để ngăn chặn trẻ em tiếp xúc với nội dung xấu độc trên môi trường mạng song trên thực tế vẫn còn nhiều điểm hạn chế. Ảnh: Báo ĐBND

Bên cạnh đó, các đại biểu cũng thảo luận sâu về việc nghiên cứu các giải pháp mang tính đột phá và thực chất hơn. Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Thị Mai Thoa gợi mở, trong bối cảnh công nghệ biến đổi khôn lường, rất khó để luật pháp chạy đua và lường hết mọi tình huống phát sinh. Vì thế, các đề xuất cụ thể như áp dụng quản lý nghiêm ngặt theo độ tuổi, hay thậm chí tiến tới xây dựng các mạng xã hội nội địa thay thế nhằm tạo không gian lành mạnh, diễn đàn an toàn cho trẻ em được chia sẻ, tương tác là những hướng đi rất đáng được nghiên cứu nghiêm túc.

Hài hòa giữa rào chắn và bệ phóng công nghệ

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là một bài toán hóc búa bởi nó tồn tại mâu thuẫn nội tại. Làm thế nào để đóng cửa với những luồng độc hại nhưng không vô tình đóng luôn cánh cửa tiếp cận tri thức và tiến bộ nhân loại của các em? Nếu chỉ quản lý bằng tư duy "không quản được thì cấm", chúng ta sẽ vô tình tước đi cơ hội học tập, phát triển kỹ năng số cần thiết của một thế hệ lớn lên trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Phát biểu kết luận và định hình tầm nhìn cho giai đoạn lập pháp tiếp theo, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ đã nhấn mạnh một nguyên tắc cốt lõi, các giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn phải đi đôi với việc nhận diện khoa học các ảnh hưởng của không gian ảo tới sức khỏe tâm thần của trẻ, nghiên cứu thiết lập các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật số an toàn dành riêng cho trẻ em Việt Nam.

"Quan trọng là hạn chế tiêu cực nhưng đồng thời không cản trở các em tiếp xúc với những thành tựu khoa học - công nghệ trong thời đại mới. Việc xây dựng khung pháp lý phải mạnh và nhân văn, dựa trên sự nghiêm túc nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan, khoa học, có đúc rút kinh nghiệm của các nước và soi chiếu với hoàn cảnh đặc thù của Việt Nam." Ông Tạ Văn Hạ chia sẻ.

Quang cảnh buổi làm việc. Ảnh: Báo ĐBND

Lá chắn vững chắc nhất cho trẻ em trên môi trường mạng, suy cho cùng, không chỉ được xây bằng những dòng điều khoản khô khan của luật pháp hay các thuật toán ngăn chặn vô tri của máy tính. Nó phải được dựng lên từ sự thấu hiểu, đồng hành phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội, để không gian mạng thực sự trở thành bệ phóng đưa những công dân tương lai bay cao, chứ không phải là chiếc bẫy nhấn chìm những tâm hồn thơ dại.