Làm báo ở chiến trường Điện Biên Phủ

Ông là một trong 5 nhà báo tác nghiệp tại Tòa soạn tiền phương của Báo QĐND tại Mặt trận Điện Biên Phủ năm 1954 (căn cứ địa Mường Phăng, tỉnh Điện Biên). Những trang ghi chép cùng những bài báo xuất bản tại chiến trường Điện Biên Phủ của ông là minh chứng sống động cho sự dấn thân, tài năng, cống hiến của nhà báo-chiến sĩ.

Bản thảo khét mùi thuốc súng

Ở một không gian trang trọng trong Bảo tàng Báo chí Việt Nam, công chúng được thấy tận mắt và tìm hiểu về 33 số báo QĐND ra đời tại Mặt trận Điện Biên Phủ, cùng những tờ bản thảo tại chiến trường của Đại tá, nhà báo Phạm Phú Bằng-trang giấy hẹp như bàn tay, những dòng mực tím và nếp gấp ngang dọc từ cuộc chiến. Hiện vật thu hút nhiều sinh viên báo chí, những người làm báo trẻ và công chúng bởi những câu chuyện đặc biệt của nó.

Đoàn đại biểu Hội Nhà báo Indonesia thăm gian trưng bày về Báo Quân đội nhân dân tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam.

Sinh thời, Đại tá, nhà báo Phạm Phú Bằng lưu giữ rất cẩn thận những kỷ vật trong quá trình làm báo ở chiến trường Điện Biên Phủ. Ông đã hiến tặng 5 tờ bản thảo viết tay và 1 bản thảo đánh máy cho Bảo tàng Báo chí Việt Nam. Trong bản thảo viết tay, ông ghi chép thông tin về các trận địa, đặc điểm của các trận địa, lợi ích của xây dựng trận địa và sự giằng co giữa ta với địch trên chiến trường. Ông cũng đề cập đến các cảnh sinh hoạt trong hầm, công tác bảo vệ trận địa và tinh thần lạc quan, gương chiến đấu của bộ đội trong cuộc chiến khốc liệt với quân thù. Bản thảo đánh máy mà ông hiến tặng là bài báo có tên “Cờ Bác đã đến”. Nội dung của bản thảo: “Mùa Đông Xuân năm nay, Bác hứa tặng giải thưởng một lá cờ cho đơn vị nào lập chiến công to nhất. Tên cờ là “Cờ quyết chiến, quyết thắng”, cái tên mạnh mẽ và đầy ý nghĩa”. Lá cờ đó là sự quan tâm của Bác, của Trung ương Đảng, của Chính phủ đối với chiến dịch này, đối với bộ đội chúng ta. Vinh dự cho chúng ta, những người chiến đấu dưới lá cờ của Bác...”.

Những hiện vật của nhà báo chiến trường Phạm Phú Bằng trưng bày tại Bảo tàng Báo chí Việt Nam chính là bằng chứng sống động cho những gian khổ, hy sinh của nghề báo trong thời kỳ đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước. Nhà báo Trần Kim Hoa, nguyên Giám đốc Bảo tàng Báo chí Việt Nam khẳng định: “Những tờ bản thảo chiến trường của Đại tá, nhà báo Phạm Phú Bằng là hiện vật vô cùng quý giá đối với Bảo tàng Báo chí Việt Nam, bởi nó kể câu chuyện về một nhà báo, một chiến sĩ, về một tòa soạn tiền phương trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc. Ngay từ khi tiếp nhận các bản thảo, các chuyên gia ngành bảo tàng đã xử lý hiện vật nhiều lần, nhằm giúp hiện vật hạn chế hư hỏng và tồn tại bền vững theo thời gian. Chúng tôi đã, đang và sẽ tiếp tục khai thác hiện vật này tại các trưng bày chuyên đề về báo chí trong kháng chiến chống Pháp, báo chí cách mạng Việt Nam, hoạt động báo chí của các thế hệ nhà báo-chiến sĩ và trong các sự kiện trọng đại của đất nước”.

Cống hiến lặng thầm của nhà báo chiến trường

Trong 33 số báo QĐND xuất bản tại Mặt trận Điện Biên Phủ, có rất nhiều tin, bài chiến sự do nhà báo Phạm Phú Bằng thực hiện, nhưng chỉ đề “PV” (phóng viên), “QĐND” hoặc không đề tên tác giả. Nhưng cũng có nhiều bài báo mang đậm chiều sâu ngòi bút Phú Bằng, khiến bạn đọc khó quên, như tùy bút “Đêm nay Bác không ngủ” mà ông viết chung với nhà báo Trần Cư (thư ký Tòa soạn tiền phương tại Mặt trận Điện Biên Phủ). Đặc biệt, trong cuốn sổ tay của ông vẫn còn nguyên bản thảo viết tay tùy bút này. Từ cách đặt tiêu đề đến văn phong đều ấn tượng, vừa dạt dào tình cảm, vừa sâu sắc, thúc giục tinh thần bộ đội. Bản thảo đã trở thành bài báo với những dòng mở đầu đầy xúc động: “Bác ngồi trước đèn trong căn nhà cao ráo giữa rừng Việt Bắc. Đêm nay tấm lòng chứa chan nhân đạo và hòa bình của Bác thổn thức trước nỗi khổ của nhân dân Tây Bắc, nhân dân Điện Biên. Bác ngồi đó mà lòng Bác làm rạo rực cả lòng ta...”.

Bản thảo viết tay của Đại tá, nhà báo Phạm Phú Bằng tại Mặt trận Điện Biên Phủ. Ảnh do Bảo tàng Báo chí Việt Nam cung cấp

Ngoài ra, trong suốt 33 số báo, nhà báo Phạm Phú Bằng là người chuẩn bị phần nội dung các bản đồ, sơ đồ chiến sự. Để có được những nội dung đó, phóng viên chiến trường phải thường xuyên cập nhật tình hình chiến sự và biết cách biến những thông tin từ bản đồ địa hình quân sự, quyết tâm chiến đấu (vốn đều là tài liệu mật) trở thành thông tin cho sơ đồ, bản đồ báo chí. Làm được điều đó, ngoài trí nhớ tốt cần phải có sự mẫn cảm chính trị để tránh được những vùng cấm và nguy cơ lộ bí mật.

Sinh thời, Đại tá, nhà báo Trần Cư viết cuốn hồi ký “Làm báo ở Điện Biên Phủ” (Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, năm 1994) nhằm lưu giữ ký ức lịch sử và truyền đạt kinh nghiệm làm báo cho thế hệ sau. Trong hồi ký, ông kể lại quá trình tác nghiệp ở chiến trường đầy ác liệt: “33 số báo, vật lộn suốt 140 ngày. Có thể ví cuộc chiến đấu 56 ngày đêm ở Điện Biên Phủ như một cuộc chạy ma-ra-tông mà Báo QĐND được phân công theo dõi quay phim, hổn hển chạy theo lực sĩ ấy với “đồ nghề” của mình. Anh chàng quay phim đặc biệt này vừa chạy theo vừa quay, vừa hò reo, vừa khua chuông gõ mõ phất cờ ủng hộ, khi say sưa, khi dồn dập cuồng mê, khi mệt phờ lẽo đẽo, nhưng rồi cũng đến đích. Và cũng lăn đùng ra nằm thở. Nhổm dậy được lại được phái đi làm việc khác ngay cấp bách không kém!”.

Những trang báo với từng dòng tin, bài viết rực lửa cách mạng và như còn thấm đỏ máu đồng đội thời ấy, giờ đây đã trở thành ký ức và câu chuyện lịch sử. Thẳm sâu sau những trang báo không chỉ là sự hy sinh, cống hiến vĩ đại của nhân dân; là máu xương của chiến sĩ quả cảm; tài năng, đức độ của những người cầm quân mà còn là cống hiến lặng thầm, là cuộc đua cùng thời gian và tiếng súng của những nhà báo-chiến sĩ. Đó là những giá trị quý báu mà thế hệ làm báo Báo QĐND hôm nay được kế thừa và phát huy.