Làm chủ công nghệ trở thành 'khát vọng mới' của người trẻ Việt Nam

Hơn tám thập niên kể từ mùa Thu năm 1945, Việt Nam đã đi qua nhiều dấu mốc lịch sử để giành độc lập, thống nhất đất nước, đổi mới và hội nhập. Mỗi chặng đường đặt ra một yêu cầu khác nhau về năng lực làm chủ.

Trong cuộc trò chuyện nhân dịp Quốc khánh 2/9 cùng Sinh Viên Việt Nam, PGS. TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, chia sẻ góc nhìn về tự chủ công nghệ và vai trò của người trẻ trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Nếu nhìn lại chặng đường từ ngày đất nước giành độc lập đến nay, theo ông, những dấu mốc nào đã làm thay đổi rõ nét nhất đời sống và tâm thế người Việt?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Nhìn lại hơn tám thập niên, tôi cho rằng, thay đổi sâu sắc nhất nằm ở vị thế và tâm thế của người Việt Nam.

Dấu mốc đầu tiên là Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9/1945. Từ người dân của một nước thuộc địa, người Việt Nam trở thành công dân của một quốc gia độc lập, trở thành chủ thể của vận mệnh dân tộc. Đó là bước chuyển căn bản từ thân phận “bị trị” sang tư thế “làm chủ”.

Năm 1975, đất nước thống nhất. Hòa bình mở ra cơ hội hàn gắn vết thương chiến tranh, nối liền không gian phát triển và khơi dậy niềm tin vào một tương lai chung.

Công cuộc Đổi mới từ năm 1986 tiếp tục tạo ra một bước ngoặt lớn. Tư duy bao cấp dần được thay thế bằng việc phát huy sức dân, giải phóng năng lực sản xuất, mở cửa và hội nhập. Người Việt mạnh dạn làm kinh tế, làm giàu chính đáng, học hỏi thế giới và tự tin hơn vào khả năng vươn lên.

Những thập niên hội nhập quốc tế sau đó tiếp tục thay đổi cách chúng ta nhìn về mình. Từ nỗ lực thoát nghèo, Việt Nam bắt đầu đặt ra những mục tiêu cao hơn: phát triển nhanh, bền vững, sáng tạo và nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Công nghệ đang thay đổi rất nhanh. Khát vọng phát triển đất nước hôm nay đặt ra những yêu cầu mới nào, thưa ông?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là chúng ta không chỉ chạy nhanh hơn trên một con đường đã có, mà nhiều khi, Việt Nam phải tự mở ra con đường mới.

Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, công nghệ sinh học, tự động hóa và các nền tảng số đang thay đổi phương thức sản xuất, quản trị, giáo dục, truyền thông và đời sống xã hội. Nếu chậm một nhịp, khoảng cách phát triển có thể bị kéo giãn rất nhanh.

Các hoạt động trải nghiệm của trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội tại 'Ngày hội tuyển sinh khối các ngành Khoa học và Công nghệ' do Báo Tiền Phong tổ chức, giúp học sinh, sinh viên trực tiếp khám phá kiến thức và thiết bị khoa học.

Yêu cầu đầu tiên là chuyển từ tư duy ứng dụng sang kiến tạo năng lực công nghệ. Chúng ta phải tiến từ mua và sử dụng đến học hỏi, cải tiến, làm chủ và từng bước tạo ra công nghệ.

Tiếp đó, Việt Nam cần xây dựng một môi trường thực sự khuyến khích đổi mới sáng tạo. Người tài phải được trọng dụng, doanh nghiệp dám đầu tư cho nghiên cứu, nhà khoa học có không gian thử nghiệm. Những ý tưởng mới cần được tiếp cận bằng tư duy cởi mở, thay cho quan niệm “không quản được thì cấm”.

Công nghệ cũng phải gắn với con người, đạo đức, văn hóa, an ninh dữ liệu và lợi ích quốc gia. Khát vọng lớn cần đi cùng năng lực lớn. Muốn bước vào nhóm quốc gia phát triển, Việt Nam phải nâng cao năng lực sáng tạo, tổ chức, công nghệ và khả năng thích ứng trước những biến đổi nhanh của thế giới.

Làm chủ công nghệ có ý nghĩa thế nào đối với năng lực tự chủ quốc gia trong giai đoạn mới?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Trong thế giới hôm nay, nói đến tự chủ quốc gia mà thiếu tự chủ công nghệ là chưa đầy đủ. Một đất nước có thể nhập khẩu nhiều thiết bị hiện đại và sử dụng các nền tảng tiên tiến. Tuy nhiên, nếu công nghệ cốt lõi, dữ liệu quan trọng, hạ tầng số và năng lực vận hành đều phụ thuộc vào bên ngoài, khả năng tự chủ sẽ có những giới hạn rõ rệt.

Làm chủ công nghệ, trước hết, là làm chủ năng lực lựa chọn. Khi có nền tảng khoa học và công nghệ đủ mạnh, chúng ta có thể quyết định giải pháp nào phù hợp với nhu cầu phát triển, đàm phán tốt hơn trong hợp tác quốc tế và tìm được phương án thay thế khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn.

Tuy nhiên, làm chủ không có nghĩa là đóng cửa hoặc lĩnh vực nào cũng phải tự làm từ đầu. Không quốc gia hiện đại nào có thể phát triển nếu đứng ngoài mạng lưới tri thức và công nghệ toàn cầu.

Tự chủ đúng nghĩa là hội nhập sâu nhưng không lệ thuộc; hợp tác rộng mở nhưng vẫn có năng lực cốt lõi; tiếp nhận công nghệ nhưng phải hấp thụ được tri thức và nâng cấp năng lực trong nước. Đích đến là từng bước tạo ra giá trị mới bằng năng lực của chính mình.

Ở tầng sâu hơn, làm chủ công nghệ chính là làm chủ tương lai phát triển.

Ở cấp độ cá nhân, người trẻ có thể bắt đầu hành trình làm chủ công nghệ từ những lựa chọn nào, thưa ông?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Chúng ta thường nói về làm chủ công nghệ bằng những khái niệm rất lớn. Điều đó dễ khiến người trẻ nghĩ đây là việc của Nhà nước, các tập đoàn, hay những nhà khoa học hàng đầu. Thực tế, hành trình ấy bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể của mỗi người.

Lựa chọn đầu tiên là học thật. Người trẻ cần học để hình thành năng lực giải quyết vấn đề, thay vì chỉ hướng tới một tấm bằng.

Sinh viên Công nghệ cần hiểu toán học, thuật toán và tư duy hệ thống. Sinh viên Văn hóa, Luật, Kinh tế hay Truyền thông cũng cần có năng lực số, đồng thời hiểu dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang tác động thế nào đến lĩnh vực của mình. Công nghệ không còn là câu chuyện riêng của người học Kỹ thuật.

Lựa chọn thứ hai là chuyển dần từ vị thế người tiêu dùng sang người tạo ra giá trị bằng công nghệ. Điểm khởi đầu có thể là một ứng dụng nhỏ, một sản phẩm số giải quyết nhu cầu của cộng đồng, một dự án nghiên cứu hoặc một sáng kiến sử dụng AI trong giáo dục, y tế, nông nghiệp, văn hóa và quản trị.

Sinh viên ĐH Phenikaa thực hành trong phòng máy và phòng thí nghiệm kỹ thuật.

Người trẻ cũng cần sẵn sàng bước vào những lĩnh vực khó và có ý nghĩa dài hạn. Đất nước cần nguồn nhân lực trong khoa học cơ bản, bán dẫn, AI, an ninh mạng, công nghệ sinh học và vật liệu mới. Chúng ta cũng cần những người hiểu công nghệ để xây dựng chính sách, pháp luật, chuẩn mực đạo đức, thiết kế và nội dung sáng tạo.

Cuối cùng là tinh thần cộng tác. Những công nghệ lớn hiếm khi được tạo ra bởi một cá nhân đơn độc. Đó thường là kết quả của những nhóm người biết kết nối tri thức, chia sẻ dữ liệu, làm việc liên ngành và cùng theo đuổi một mục tiêu đủ lớn.

Bên cạnh chuyên môn, người trẻ cần những phẩm chất nào khi tạo ra và sử dụng công nghệ?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Càng bước sâu vào thời đại công nghệ, chúng ta càng nhận ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: Công nghệ càng mạnh, phẩm chất con người càng quan trọng.

Phẩm chất đầu tiên là tinh thần trách nhiệm. Người tạo ra thuật toán, sản phẩm số hay nội dung bằng AI phải hiểu rằng, sản phẩm của mình có thể tác động đến quyền riêng tư, việc làm, nhận thức, cảm xúc và quan hệ xã hội của nhiều người. “Làm được” chưa bao giờ đồng nghĩa với “nên làm”.

Tiếp đó là sự trung thực và thái độ tôn trọng tri thức. Khi AI có thể tạo văn bản, hình ảnh và âm thanh trong thời gian rất ngắn, việc tôn trọng bản quyền, minh bạch nguồn gốc, không gian lận học thuật, không thao túng dữ liệu và không dùng công nghệ để lừa dối người khác càng trở nên quan trọng.

Người trẻ cũng cần có bản lĩnh văn hóa. Công nghệ mang tính toàn cầu, nhưng người sử dụng công nghệ luôn sống trong một cộng đồng và một quốc gia cụ thể. Chúng ta cần đủ tự tin để tiếp nhận những giá trị tiến bộ của thế giới, đồng thời đủ hiểu biết để gìn giữ căn tính, tiếng Việt, ký ức, giá trị và lòng tự trọng dân tộc trên môi trường số.

Tôi đặc biệt coi trọng lòng nhân ái. Công nghệ tốt phải mở rộng cơ hội học tập, chăm sóc sức khỏe, sáng tạo và tham gia xã hội. Nó không nên khiến con người phụ thuộc hơn, cô đơn hơn hoặc bị bỏ lại phía sau.

Nếu mỗi thế hệ phải trả lời một câu hỏi của thời đại, ông kỳ vọng thế hệ trẻ hôm nay sẽ trả lời câu hỏi nào?

PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Tôi kỳ vọng rất nhiều ở người trẻ, nhưng điều đó không có nghĩa là đặt thêm một gánh nặng lên vai họ. Mỗi thế hệ đều có sứ mệnh lịch sử của mình.

Sinh viên ĐH Phenikaa thực hành gia công cơ khí và công nghệ hàn tự động.

Tôi mong người trẻ có một khát vọng đủ lớn. Các bạn không nên tự ti trước những khoảng cách còn tồn tại, cũng không thể tự mãn với những thành tựu đã có. Khát vọng phải được chuyển hóa thành năng lực cụ thể qua học tập nghiêm túc, làm việc chuyên nghiệp, dám bước vào lĩnh vực khó, dám thử nghiệm, dám thất bại và dám bắt đầu lại.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh tại Đại hội Đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ XIII, ngày 25/6/2026, yêu cầu tuổi trẻ phải bản lĩnh hơn trong lý tưởng, tự cường hơn trong học tập và lao động, tiên phong hơn trong sáng tạo, mạnh mẽ hơn trong khát vọng cống hiến và chủ động hơn trong làm chủ tương lai.

Khi người trẻ không tách thành công cá nhân khỏi sự tiến bộ của đất nước, chúng ta sẽ có một nguồn năng lượng xã hội rất lớn để đi xa hơn trong chặng đường phía trước.

Trân trọng cảm ơn ông!

Ảnh chân dung: NVCC, ảnh hoạt động: Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội, ĐH Phenikaa cung cấp | Thiết kế: Thiện Nhân