Lạm dụng rượu và vòng luẩn quẩn nghèo theo năm tháng nơi vùng cao

Từ đám cưới, đám tang, lễ hội đến những buổi gặp gỡ thường ngày, chén rượu gần như trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng và mặc nhiên được xem như một nét văn hóa. Tuy nhiên, phía sau những cuộc vui kéo dài là không ít hệ lụy về sức khỏe, kinh tế và hạnh phúc gia đình. Khi men rượu trở thành thói quen, nó không chỉ ảnh hưởng đến mỗi cá nhân mà còn là một trong những nguyên nhân tạo nên vòng luẩn quẩn của cái nghèo, trở thành lực cản đối với sự phát triển của nhiều bản làng vùng cao hôm nay.

Mới hơn 8 giờ sáng, trên con đường bê tông qua xóm Khau Ho, xã Sơn Lộ, ông V.A.T, ngoài 50 tuổi đã trong tình trạng say mềm. Bước chân xiêu vẹo, mặt đỏ bừng, mắt lờ đờ, mùi rượu nồng nặc phả ra theo từng hơi thở sau hàng chục chén rượu từ sáng sớm. Đi được một quãng ngắn, ông phải vịn vào hàng rào ven đường rồi ngã vật xuống bãi cỏ bên lề. Giữa cái nắng oi ả đầu hè, người đàn ông nằm bất động, quần áo xộc xệch, mặc những người đi qua lắc đầu ngao ngán. Vài người quen đến gọi nhiều lần nhưng ông chỉ ú ớ đáp lại rồi tiếp tục chìm trong cơn mê vì hơi men.

Ông V.A.T, xóm Khau Ho, xã Sơn Lộ say rượu nằm úp mặt mê man giữa ngày hè nắng nóng.

Một buổi chiều khác tại một xóm vùng cao của xã Bảo Lâm, chúng tôi gặp tốp 5 - 6 người đàn ông từ thanh niên đến trung niên vẫn say sưa bên mâm rượu. Trên chiếc bàn gỗ cũ chỉ có vài chai rượu trắng nhưng tiếng cười nói, chạm chén vang lên không ngớt, kéo dài từ đầu giờ chiều đến tận xế muộn. Nhiều lần, người mẹ già đến gọi con trai về nhà, rồi những người vợ trẻ bế con nhỏ ra giục chồng về chăm sóc vật nuôi, làm việc gia đình. Thế nhưng, giữa men rượu và những lời mời mọc liên tục, những người đàn ông chỉ cười xòa, hứa lấy lệ rồi lại nâng chén. Khi mặt trời khuất sau núi, cuộc vui vẫn chưa tàn, những chai rượu tiếp tục được mở thêm, còn những người mẹ, người vợ lặng lẽ quay về trong nỗi bất lực.

Điều đáng lo ngại là những hình ảnh như ông V.A.T nằm mê man bên vệ đường hay nhóm đàn ông tụ tập uống rượu từ trưa đến tối ở xóm vùng cao nêu trên không phải những trường hợp cá biệt. Tại nhiều xóm vùng cao trên địa bàn tỉnh, rượu vẫn được xem là một phần của đời sống sinh hoạt, xuất hiện trong hầu hết các dịp lễ tết, cưới hỏi, ma chay, thậm chí cả những cuộc gặp gỡ thường ngày. Từ thói quen ấy, việc uống rượu dần trở thành điều bình thường đến mức nhiều người không còn nhận ra những hệ lụy đang hiện hữu quanh mình.

Không khó để bắt gặp những người đàn ông ngoài 40, 50 tuổi đã mang trong mình nhiều bệnh lý liên quan đến gan, dạ dày, tim mạch do lạm dụng rượu trong thời gian dài. Những cơn say triền miên không chỉ làm suy giảm thể lực mà còn tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông, tai nạn lao động, thậm chí đe dọa tính mạng. Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy không ít trường hợp tử vong, thương tích hay để lại di chứng nặng nề sau những ngày liên tục uống rượu kéo dài.

Trong các hệ lụy mà rượu gây ra ở vùng cao, tác động đến kinh tế gia đình là rõ nét và dai dẳng nhất. Thiệt hại không chỉ nằm ở tiền mua rượu mà còn ở thời gian lao động, sức khỏe và cơ hội phát triển bị đánh mất. Với nhiều hộ dân, nguồn sống chủ yếu dựa vào nương rẫy, chăn nuôi nhỏ lẻ và lao động thời vụ. Mỗi ngày lao động đều có giá trị. Nhưng khi những cuộc rượu kéo dài từ sáng đến chiều, người đàn ông là lực lượng lao động chính dần mất thời gian và sức lao động. Một buổi uống rượu không chỉ tốn tiền mà còn đồng nghĩa với việc bỏ lỡ một ngày làm cỏ ngô, chăm đàn vật nuôi hay phát triển sản xuất.

Thực tế ở nhiều xóm vùng cao cho thấy, không ít gia đình nghèo không hẳn vì thiếu đất hay thiếu hỗ trợ mà vì nguồn lực lao động bị tiêu hao trong những cuộc uống rượu triền miên. Khi người chồng say rượu, gánh nặng kinh tế dồn lên vai người vợ. Người phụ nữ vừa làm nương, chăm con, vừa lo việc nhà trong khi thu nhập ngày càng eo hẹp. Cái nghèo vì thế có nguy cơ kéo dài sang cả thế hệ con cái. Nguy hiểm hơn, rượu tạo ra một vòng luẩn quẩn: khó khăn khiến người ta tìm đến rượu để giải khuây, nhưng càng uống nhiều thì sức khỏe giảm, năng suất lao động thấp, thu nhập ít đi. Những khoản tiền đáng lẽ dành cho giống cây trồng, vật nuôi, sửa nhà hay cho con học hành lại bị tiêu vào các cuộc nhậu.

Ở góc độ cộng đồng, lạm dụng rượu còn làm suy giảm chất lượng nguồn lao động, khiến các chương trình giảm nghèo và xây dựng nông thôn mới khó phát huy hiệu quả. Men rượu vì thế không chỉ lấy đi tiền bạc trong từng bữa nhậu mà còn âm thầm bào mòn ý chí lao động, cơ hội phát triển và tương lai của nhiều gia đình vùng cao. Không dừng lại ở đó, rượu còn là nguyên nhân làm rạn nứt hạnh phúc gia đình. Sau mỗi cuộc chè chén, không ít người trở về nhà trong trạng thái mất kiểm soát, dễ cáu gắt, cãi vã. Từ câu chuyện của mỗi gia đình, hệ lụy lan rộng ra cả cộng đồng. Nhiều vụ mâu thuẫn, xô xát, gây rối trật tự công cộng ở cơ sở đều ít nhiều có liên quan đến việc sử dụng rượu quá mức. Khi men rượu làm mất đi sự tỉnh táo, những va chạm nhỏ cũng có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến tranh chấp, đánh nhau, ảnh hưởng đến an ninh trật tự ở địa phương.

Người đàn ông vùng cao say rượu ngồi bên vệ đường tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn.

Qua trao đổi về thực trạng này, một số lãnh đạo xã vùng cao đều chia sẻ về những khó khăn trong công tác tuyên truyền, vận động người dân hạn chế sử dụng rượu hiện nay. Nguyên nhân lớn nhất là thói quen uống rượu đã tồn tại từ lâu đời và được nhiều người dân mặc nhiên xem như một phần trong đời sống văn hóa cộng đồng. Rượu xuất hiện trong hầu hết các dịp cưới hỏi, ma chay, lễ hội, mừng nhà mới hay những buổi gặp gỡ thường ngày. Không ít người còn quan niệm rằng không uống rượu là thiếu nhiệt tình, không tôn trọng chủ nhà hoặc không hòa đồng với cộng đồng. Mặc dù chính quyền, các tổ chức đoàn thể và người có uy tín thường xuyên tuyên truyền về tác hại của lạm dụng rượu bia, nhưng việc thay đổi nhận thức và hành vi của một bộ phận người dân không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Đặc biệt, tại các xóm vùng sâu, vùng xa, trình độ dân trí còn hạn chế, đời sống văn hóa tinh thần chưa phong phú nên nhiều người vẫn tìm đến rượu như một hình thức giải trí, giao lưu sau những giờ lao động.

Điều đáng suy ngẫm là trong khi nhiều bản làng vùng cao đang nỗ lực từng ngày để giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, thay đổi diện mạo quê hương thì chính những cuộc rượu kéo dài lại trở thành lực cản vô hình đối với sự phát triển. Men rượu có thể mang lại niềm vui nhất thời, nhưng cái giá phải trả là sức khỏe, kinh tế, hạnh phúc gia đình và cả tương lai của cộng đồng.

Để giảm thiểu tình trạng lạm dụng rượu ở các xóm, bản vùng cao hiện nay, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó, quan trọng nhất là thay đổi nhận thức và hành vi của người dân. Công tác tuyên truyền cần được thực hiện thường xuyên, kiên trì, phù hợp với đặc điểm văn hóa, phong tục của từng dân tộc, giúp người dân hiểu rõ tác hại của việc uống rượu quá mức đối với sức khỏe, kinh tế gia đình và sự phát triển của cộng đồng.

Cùng với đó, phát huy vai trò của đội ngũ người có uy tín, già làng, trưởng xóm, bí thư chi bộ, cán bộ, đảng viên trong vận động, nêu gương thực hiện nếp sống văn minh. Mỗi cán bộ, đảng viên cần đi đầu trong việc hạn chế uống rượu bia, không tổ chức các cuộc nhậu kéo dài, tạo sức lan tỏa trong cộng đồng dân cư.

Các địa phương cần đưa nội dung hạn chế lạm dụng rượu vào hương ước, quy ước xóm, bản gắn với xây dựng gia đình văn hóa, khu dân cư văn hóa và phong trào xây dựng nông thôn mới. Đồng thời, khuyến khích tổ chức cưới hỏi, ma chay, lễ hội theo hướng văn minh, tiết kiệm, giảm việc sử dụng rượu bia tràn lan như hiện nay.

Một giải pháp quan trọng khác là tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và phát triển các hoạt động văn hóa, thể thao ở cơ sở. Khi người dân có việc làm ổn định, có môi trường sinh hoạt lành mạnh, thời gian dành cho lao động, giao lưu văn hóa, thể thao sẽ nhiều hơn thay vì tụ tập uống rượu. Các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao cộng đồng cần được duy trì và nhân rộng để tạo sân chơi bổ ích cho người dân.

Các ngành chức năng cần tăng cường quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh rượu thủ công; đẩy mạnh tuyên truyền về tác hại của rượu bia kết hợp với công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Quan tâm biểu dương những gia đình, dòng họ, xóm bản thực hiện tốt việc hạn chế rượu để nhân rộng các mô hình tích cực.

Giảm tình trạng lạm dụng rượu bia ở vùng cao không thể thực hiện trong ngày một ngày hai. Đó là quá trình lâu dài đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự đồng thuận của cộng đồng và trên hết là sự thay đổi từ chính mỗi người dân. Khi những chén rượu không còn là thước đo của tình cảm hay sự hiếu khách, khi lao động và khát vọng vươn lên trở thành giá trị được đề cao, đó cũng là lúc các bản làng vùng cao có thêm động lực để phát triển bền vững và thoát khỏi vòng luẩn quẩn của đói nghèo.