Làm sao để chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành giá trị kinh tế

Thảo luận về dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sáng ngày 10/11, NSND, đại biểu Trịnh Thị Mùi (Đoàn Đồng Tháp) - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam nhận định việc chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế hiện vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn, từ nguồn nhân lực, hạ tầng đến tư duy phát triển.

NSND Trịnh Thị Mùi (nghệ danh Trịnh Thuý Mùi) phát biểu tại hội trường. Ảnh: Media Quốc hội

Theo bà, Việt Nam còn thiếu những nhà quản trị văn hóa có tư duy kinh tế và khả năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế bền vững. Trong khi đó, nhiều thiết chế văn hóa đã cũ, chưa được quy hoạch đồng bộ, thiếu đầu tư và kết nối.

Đặc biệt, tư duy phát triển văn hóa tại một số nơi vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Ngay cả trong đội ngũ những người làm văn hóa vẫn còn quan niệm rằng hoạt động văn hóa chủ yếu tạo ra giá trị tinh thần, chưa nhìn nhận đầy đủ khả năng tạo ra giá trị kinh tế.

Đại biểu cho rằng việc ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là cơ hội tháo gỡ những vướng mắc tồn tại lâu nay, tạo cơ sở để văn hóa thực sự trở thành động lực tăng trưởng.

Khai thác giá trị văn hóa bản địa để tạo sinh kế

Đại biểu Phạm Thị Thu Thuỷ (Đoàn Thái Nguyên) cho rằng, điều quan trọng là Luật phải mở ra cơ chế để những giá trị văn hóa đặc sắc của mỗi địa phương trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, đồng thời bảo đảm việc gìn giữ bản sắc, tạo thêm việc làm, sinh kế và thu nhập cho người dân.

Dẫn chứng từ thực tiễn Thái Nguyên, bà Thuỷ cho biết địa phương có 39 dân tộc cùng sinh sống, sở hữu nhiều di sản văn hóa phi vật thể, di tích lịch sử, làng nghề và những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Trong đó, văn hóa trà là một lợi thế nổi bật. Tuy nhiên, nguồn thu từ trà hiện nay vẫn chủ yếu đến từ sản xuất, chế biến và kinh doanh sản phẩm, trong khi những giá trị văn hóa gắn với trà còn nhiều dư địa khai thác.

Theo đại biểu, bên cạnh sản phẩm trà truyền thống, địa phương có thể phát triển du lịch trà, thiết kế các sản phẩm thủ công mỹ nghệ sáng tạo hoặc xây dựng không gian trải nghiệm nghệ thuật thưởng trà. Đây là những hướng đi giúp gia tăng giá trị kinh tế trên cơ sở khai thác tài nguyên văn hóa bản địa.

Đại biểu Phạm Thị Thu Thuỷ quan tâm đến việc phát huy giá trị văn hoá địa phương. Ảnh: Media Quốc hội

Từ thực tiễn trên, bà Thu Thuỷ đề nghị khi xác định các nhóm sản phẩm công nghiệp văn hóa cần coi trọng giá trị sáng tạo, khả năng khai thác tài nguyên văn hóa địa phương, đóng góp cho thương hiệu và sinh kế cộng đồng.

Đặc biệt, đối với sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm, đại biểu cho rằng dự thảo Luật cần quy định rõ điều kiện để được hưởng các chính sách ưu đãi đầu tư sau khi được công nhận, bảo đảm hỗ trợ đúng đối tượng, có trọng tâm và tạo động lực cho những sản phẩm có khả năng dẫn dắt thị trường.

Một vấn đề khác được đại biểu quan tâm là phát triển hạ tầng văn hóa số nhằm hỗ trợ trực tiếp hoạt động sáng tạo và khai thác giá trị di sản.

Theo bà Thuỷ, những tài nguyên như các di tích ATK, không gian văn hóa trà hay nghệ thuật Then của đồng bào các dân tộc đều có tiềm năng phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa trên môi trường số. Tuy nhiên, số hóa di sản mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là dữ liệu sau số hóa có thể kết nối, chia sẻ và khai thác để tạo ra những sản phẩm, dịch vụ mới hay không.

Do đó, đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu văn hóa, tạo điều kiện cho các chủ thể sáng tạo tiếp cận hạ tầng số dùng chung. Đồng thời, việc khai thác giá trị văn hóa phải gắn với bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, quyền và lợi ích hợp pháp của nghệ nhân, người sáng tạo và cộng đồng nắm giữ di sản.

Xác định sản phẩm công nghiệp văn hoá có giá trị như thế nào?

Cùng quan tâm đến việc chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành giá trị kinh tế, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn TP Huế) đề nghị làm rõ tiêu chí xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị đặc sắc của Việt Nam và sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm.

Theo bà, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ, tạo sinh kế, việc làm và nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam.

Việc xác định các nhóm sản phẩm này còn liên quan trực tiếp đến chính sách hỗ trợ, lựa chọn và sử dụng biểu tượng thương hiệu quốc gia cũng như các ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp. “Tiêu chí đánh giá phải đủ rõ ràng, có căn cứ kiểm chứng và được áp dụng thống nhất, nhưng không được biến việc đánh giá giá trị văn hóa thành thước đo doanh thu,” bà Sửu nói.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu - Đoàn TP Huế. Ảnh: Media Quốc hội

Đối với tiêu chí về khả năng lan tỏa, quảng bá hình ảnh và thương hiệu văn hóa Việt Nam tại Điều 22, bà Sửu cho rằng không nên chỉ căn cứ vào số lượt xem, lượt thích, số người tham dự hay doanh thu. Thay vào đó, cần xem xét sản phẩm có truyền tải đúng và có chiều sâu những giá trị văn hóa Việt Nam hay không, khả năng tiếp cận công chúng, các kênh phân phối và sức sống lâu dài sau những sự kiện hoặc chiến dịch truyền thông.

Lấy ví dụ từ địa phương, đại biểu cho biết Nhã nhạc cung đình Huế được UNESCO vinh danh năm 2003 và đã được giới thiệu tới công chúng quốc tế thông qua các chương trình biểu diễn ở nước ngoài. Tương tự, áo dài Huế được quảng bá như một biểu tượng văn hóa gắn với bản sắc cố đô. Những trường hợp này cho thấy khả năng lan tỏa của sản phẩm văn hóa phải được xem xét cùng với chất lượng nội dung và tính xác thực của thông điệp, thay vì chỉ dựa vào quy mô sự kiện hay mức độ tiếp cận truyền thông.

Đối với tiêu chí về sự tham gia của nghệ sĩ, nghệ nhân và nhân lực văn hóa, đại biểu đề nghị không chỉ tính toán số lượng hoặc tỷ lệ người Việt Nam tham gia một cách cơ học, mà phải đánh giá vai trò thực chất của họ trong quá trình sáng tạo, thiết kế, sản xuất và hoàn thiện sản phẩm. Đồng thời, cần chú trọng quyền được ghi nhận tên tuổi, quyền tác giả và lợi ích từ việc khai thác sản phẩm.

Dẫn chứng nghề dệt Zèng của đồng bào tại A Lưới, bà Sửu cho rằng giá trị sản phẩm được tạo nên từ tri thức, kỹ năng của người dệt, kỹ thuật chèn cườm và những hoa văn độc đáo gắn với đời sống cộng đồng. Đây là những yếu tố cần được ghi nhận khi đánh giá giá trị văn hóa của sản phẩm.