Làm sao vừa thông quan nhanh, vừa kiểm soát rủi ro?

Các đại biểu thảo luận tại tổ chiều 3/8 (Ảnh VPQH))

Đẩy mạnh hải quan số, minh bạch hóa quản lý tuân thủ và liên thông dữ liệu điện tử

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan điều chỉnh 32 khoản, bổ sung 3 điều mới (Điều 16a, Điều 16b, Điều 17a) và sửa đổi các luật có liên quan. Nhất trí với sự cần thiết ban hành luật, các đại biểu đánh giá cao tinh thần cải cách, hiện đại hóa quản lý nhà nước về hải quan thông qua việc ứng dụng công nghệ số và xử lý dữ liệu tự động.

Phân tích về quy định hồ sơ hải quan tại Điều 24, đại biểu Nguyễn Minh Đức (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, quy định về chuyển đổi số cần mang tính mệnh lệnh pháp lý rõ ràng. Đại biểu đề xuất luật hóa nguyên tắc: tờ khai và chứng từ hải quan phải được lập, gửi, tiếp nhận dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử; đồng thời quy định cụ thể 4 trường hợp đặc thù được phép sử dụng chứng từ giấy, bao gồm: sự cố bất khả kháng về hệ thống công nghệ thông tin/đường truyền mạng; hàng hóa phục vụ trực tiếp quốc phòng, an ninh, cứu trợ thảm họa khẩn cấp; hồ sơ thuộc danh mục bí mật nhà nước; và trường hợp có căn cứ nghi ngờ gian lận cần đối chiếu chứng từ gốc.

Cùng chung quan điểm về chuyển đổi số, đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn TP. Hà Nội) nhấn mạnh mục tiêu cốt lõi của số hóa là giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Các đại biểu kiến nghị bổ sung nguyên tắc "Khai báo một lần - Sử dụng nhiều lần", quy định rõ cơ quan hải quan không được yêu cầu doanh nghiệp nộp lại các thông tin, dữ liệu đã có trên Cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc Cổng thông tin một cửa quốc gia. Bên cạnh đó, một số đại biểu đề xuất thiết lập hàng rào pháp lý khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data); theo đó, các quyết định tự động từ hệ thống AI nếu làm phát sinh nghĩa vụ hoặc hạn chế quyền của người khai hải quan bắt buộc phải có cơ chế xem xét lại bởi người có thẩm quyền.

Liên quan đến quy định xác thực định danh điện tử đối với giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới tại Điều 16a, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn TP. Hà Nội) đánh giá đây là giải pháp cần thiết để chống buôn lậu, trốn thuế và hàng giả. Tuy nhiên, các đại biểu đề nghị rà soát tránh trùng lặp với Luật Thương mại điện tử, Luật Căn cước và pháp luật về định danh điện tử. Việc xác thực chỉ nên thực hiện một lần cho mỗi tài khoản, kết quả được chia sẻ dùng chung giữa các cơ quan nhà nước thông qua hệ thống VNeID và cơ sở dữ liệu quốc gia.

Đối với cơ chế quản lý tuân thủ tại Điều 17a, đại biểu Nguyễn Thị Lan (Đoàn TP. Hà Nội) đánh giá cao việc lần đầu tiên đưa quản lý tuân thủ vào luật, thể hiện bước chuyển từ kiểm tra sang khuyến khích tuân thủ. Để cơ chế này phát huy hiệu quả thực chất, các đại biểu đề nghị công khai, minh bạch toàn bộ tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ. Doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật phải được hưởng các ưu đãi rõ ràng như giảm tỷ lệ kiểm tra hồ sơ và thực tế, ưu tiên thông quan nhanh.

Đại biểu Lê Hồng Hà cũng đề xuất bổ sung quy định về cơ chế thông quan ưu tiên 24/7 đối với các lô hàng khẩn cấp để hỗ trợ tối đa cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Để chuẩn hóa thuật ngữ pháp lý, đại biểu Tào Thắng (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung giải thích rõ khái niệm "Trung tâm Logistics" tại Điều 4 và Điều 62 nhằm bảo đảm tính thống nhất trong quy hoạch và áp dụng pháp luật.

Nâng cao hiệu lực kiểm tra, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và bảo đảm an ninh quốc gia

Bên cạnh các chính sách tạo thuận lợi thương mại, phiên thảo luận dành nhiều thời lượng phân tích các quy định về kiểm tra sau thông quan, kiểm định hải quan và bảo vệ an ninh quốc gia.

Đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực quốc phòng, đại biểu Lưu Nam Tiến (Đoàn TP. Hà Nội) đề nghị tiếp thu ý kiến của Bộ Quốc phòng về việc bổ sung nguyên tắc bảo mật đối với hồ sơ, hợp đồng mua sắm vũ khí, khí tài quân sự thuộc danh mục bí mật nhà nước khi thực hiện kiểm tra sau thông quan. Đại biểu phân tích, trong điều kiện chuyển đổi số và ứng dụng AI, nguy cơ lớn là các dữ liệu riêng lẻ khi được số hóa, lưu trữ và tổng hợp trên hệ thống có thể làm lộ thông tin về năng lực và kế hoạch bảo đảm quốc phòng. Việc bổ sung nguyên tắc kiểm tra đúng mục đích, đúng phạm vi, đúng đối tượng theo quy trình bảo mật do Chính phủ quy định sẽ tạo sự kết nối chặt chẽ giữa thẩm quyền kiểm tra của hải quan với yêu cầu bảo vệ bí mật quốc gia.

Về quy trình kiểm tra sau thông quan tại Điều 80, đại biểu Tô Huy Vũ (Đoàn TP. Hà Nội) đề nghị rà soát các nội dung ủy quyền ban hành văn bản dưới luật, giữ lại trong luật các bảo đảm tối thiểu cho doanh nghiệp như quyền được thông báo trước và quyền giải trình. Một số đại biểu thì đề xuất rút ngắn thời hạn kiểm tra sau thông quan xuống 10 ngày đối với trường hợp thông thường và 20 ngày đối với trường hợp phức tạp để tránh kéo dài thời gian của doanh nghiệp.

Đối với quy định kiểm định hải quan tại Điều 16b, các đại biểu phản ánh việc kiểm định trực tiếp tác động đến thời gian và chi phí lưu kho. Các đại biểu đề nghị quy định rõ thời hạn thực hiện kiểm định, ban hành thông báo kết quả; đồng thời thiết lập cơ chế phản biện độc lập và công bố công khai danh mục các tổ chức kiểm định đủ năng lực để doanh nghiệp chủ động lựa chọn.

Liên quan đến vướng mắc khi xảy ra tranh chấp, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) chỉ ra thực trạng quy trình giải quyết khiếu nại hiện hành kéo dài từ 30 đến 45 ngày khiến hàng hóa bị gián đoạn tại cửa khẩu, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp. Bà đề xuất áp dụng thông lệ quốc tế: cho phép doanh nghiệp thực hiện ký quỹ hoặc bảo lãnh tài chính để tạm thời giải phóng hàng hóa trước, sau đó tiếp tục xử lý khiếu nại theo quy định.

Về công tác chống buôn lậu và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Quốc Sang ủng hộ việc bổ sung quy định đăng ký tuyến đường và thời gian vận chuyển đối với hàng quá cảnh tại Điều 65 nhằm ngăn chặn tình trạng lợi dụng quá cảnh để tháo hàng tiêu thụ nội địa. Các đại biểu cũng đề nghị bổ sung tiêu chí nhận diện hàng hóa giả mạo xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, đồng thời quy định rõ cơ chế phối hợp, chuyển giao thông tin kịp thời giữa cơ quan Hải quan với Công an, Bộ đội Biên phòng và Viện Kiểm sát khi phát hiện vi phạm.

Ngoài ra, nhiều đại biểu cũng đề nghị rà soát Điều 42 và Điều 44 về chế độ ưu tiên hải quan để bảo đảm tính thống nhất với quy định dành cho nhà đầu tư chiến lược tại Luật Thủ đô và Luật Phát triển đô thị, đồng thời đẩy mạnh phân cấp thẩm quyền xét công nhận chế độ ưu tiên cho hải quan khu vực.