Làn sóng đầu tư vào AI: Cơ hội và rủi ro cho nền kinh tế thế giới

Ảnh minh họa - Nguồn: Pixabay

 Chu kỳ đầu tư khổng lồ với cấu trúc hoàn toàn mới

AI đang biến việc đầu tư vào trung tâm dữ liệu thành một chu kỳ lặp đi lặp lại, kéo dài nhiều thập kỷ. Theo mô hình dự báo của công ty kiểm toán PricewaterhouseCoopers LLP (PwC) và Oxford Economics, tổng chi phí đầu tư cho trung tâm dữ liệu toàn cầu có thể đạt 31,6 nghìn tỷ USD vào năm 2050, và có khả năng tăng lên gần 50 nghìn tỷ USD nếu việc ứng dụng AI được đẩy mạnh. Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cũng đưa ra dự báo tương tự từ ngành công nghiệp, cho thấy đầu tư toàn cầu vào AI có thể tăng từ khoảng 500 tỷ USD hiện nay lên tới 4.000 tỷ USD vào năm 2030. BIS ước tính rằng chỉ riêng 5 tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới sẽ đầu tư hơn 1.000 tỷ USD vào AI trong giai đoạn 2025-2026.

Điểm khác biệt lớn nhất của chu kỳ này so với các làn sóng cơ sở hạ tầng trước đây (như đường sắt, điện khí hóa hay internet) là chi tiêu không giảm dần khi mạng lưới trưởng thành. Thay vào đó, chi phí đầu tư hàng năm dự kiến sẽ tăng tốc theo thời gian, từ khoảng 800 tỷ USD vào năm 2026 lên 1,1 nghìn tỷ USD vào năm 2030 và đạt 1,8 nghìn tỷ USD vào năm 2050.

Nguyên nhân cốt lõi là phần lớn nguồn vốn không dành cho việc xây dựng tòa nhà, mà để tài trợ cho thiết bị công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) bên trong như máy chủ, hệ thống lưu trữ và đặc biệt là bộ xử lý đồ họa (GPU). Các thiết bị này có tốc độ đổi mới nhanh, thường sẽ lỗi thời và cần được thay thế, nâng cấp sau mỗi bốn đến sáu năm. Do đó, thiết bị ICT sẽ chiếm tỷ trọng từ 70% tổng chi phí đầu tư vào năm 2026 và tăng lên mức 93% vào năm 2050.

Sự trỗi dậy của AI đang mang lại những cơ hội kinh tế rõ rệt. Ông Pablo Hernandez de Cos, Tổng giám đốc BIS, khẳng định tiềm năng của AI là có thật. Các bằng chứng cho thấy AI tạo sinh có thể thúc đẩy đáng kể năng suất lao động, với mức tăng từ 10-65% ở một số công việc cụ thể, đặc biệt trong lĩnh vực lập trình, tư vấn và viết chuyên môn.

Theo các ước tính hiện tại, AI có thể nâng tốc độ tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) toàn cầu thêm khoảng 0,5 điểm phần trăm mỗi năm, tùy thuộc vào tốc độ ứng dụng và hiệu quả tái phân bổ nguồn lực.

Quá trình này cũng đang định hình lại bản đồ thương mại thế giới. Các nền kinh tế phát triển dự kiến ​​sẽ hưởng lợi trước tiên nhờ quy mô khu vực dịch vụ lớn và sự sẵn sàng cao hơn trong việc triển khai AI. Trong khi đó, các nền kinh tế mới nổi đối mặt với triển vọng đa dạng hơn, phụ thuộc vào nền tảng cơ sở hạ tầng công cộng kỹ thuật số của mình. Đặc biệt, những nền kinh tế có mối liên kết chặt chẽ với chuỗi cung ứng công nghệ như Hàn Quốc, Singapore, Malaysia và khu vực Đài Loan (Trung Quốc) đã và đang hưởng lợi lớn nhờ giá xuất khẩu chip và thiết bị AI tăng cao.

Cuộc đua địa lý và bài toán nút thắt năng lượng

Dòng vốn 31,6 nghìn tỷ USD sẽ không phân bổ đồng đều mà phụ thuộc vào ba yếu tố then chốt: nguồn cung cấp điện, yêu cầu về chủ quyền dữ liệu và dòng chảy thương mại chip. Dựa trên kịch bản trung tâm, dòng vốn toàn cầu đến năm 2050 sẽ phân bổ như sau:

Châu Mỹ: Chiếm 16,5 nghìn tỷ USD vốn đầu tư tích lũy, trong đó riêng nước Mỹ chiếm tới 15,1 nghìn tỷ USD (khoảng 48% toàn cầu). Mỹ duy trì khoảng cách dẫn đầu nhờ vị thế là trung tâm hệ sinh thái chip, nơi tập trung các nhà phát triển mô hình lớn và các nền tảng điện toán đám mây quy mô lớn.

Châu Á - Thái Bình Dương: Đóng góp 8,2 nghìn tỷ USD, với Trung Quốc và Ấn Độ là hai nguồn cầu gia tăng lớn nhất. Tuy nhiên, khu vực này dễ bị tổn thương và chịu ảnh hưởng mạnh nhất nếu căng thẳng địa chính trị làm hạn chế nguồn cung chip tiên tiến.

Châu Âu: Chỉ đạt tổng vốn đầu tư 5,6 nghìn tỷ USD, thể hiện sức mạnh kinh tế thấp hơn so với tiềm lực thực tế. Nguyên nhân chủ yếu đến từ những hạn chế về nguồn điện, mâu thuẫn trong quy hoạch và quy định rời rạc giữa các quốc gia.

Trung Đông và Châu Phi: Trung Đông dự kiến đạt 1,1 nghìn tỷ USD với tốc độ tăng trưởng nhanh nhất nhờ khả năng phối hợp chính sách tốt, nhưng dễ bị ảnh hưởng bởi gián đoạn nguồn cung chip. Châu Phi, với dự báo 255 tỷ USD, lại là thị trường có rủi ro thấp nhất do tập trung đầu tư vào cơ sở hạ tầng kỹ thuật số nền tảng, mang lại lợi nhuận bất kể kịch bản AI nào diễn ra.

Bất chấp nguồn vốn dồi dào, thách thức lớn nhất hiện nay là hạ tầng năng lượng. Nhu cầu về AI đang chạm đến giới hạn của các mạng lưới điện được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước. Việc dự báo có trở thành hiện thực hay không phụ thuộc trực tiếp vào tốc độ và độ tin cậy của việc cung cấp điện cho các trung tâm dữ liệu.

Song song với cơ hội, ông Hernandez de Cos từ BIS cảnh báo sự trỗi dậy nhanh chóng của AI đang tạo ra những rủi ro mới đối với sự ổn định tài chính, khi mức chi tiêu cho cơ sở hạ tầng đã đạt quy mô đủ lớn để tác động đến các điều kiện kinh tế toàn cầu.

Vấn đề đáng lo ngại nhất nằm ở cấu trúc dòng vốn. Sự bùng nổ của AI ngày càng được tài trợ thông qua nợ và tín dụng tư nhân thay vì lợi nhuận doanh nghiệp. Điều này đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ vì phần lớn nguồn vốn vẫn còn thiếu minh bạch và có sự liên kết phức tạp. Sự kết hợp giữa định giá cao, mức độ tập trung của thị trường và các cấu trúc tài trợ thiếu minh bạch có thể tạo ra những điểm dễ tổn thương nếu lợi nhuận doanh nghiệp không đạt kỳ vọng.

Sự xuất hiện của AI cũng đặt ra bài toán khó cho các cơ quan quản lý vĩ mô. Đối với các ngân hàng trung ương, AI không làm thay đổi các nhiệm vụ về chính sách tiền tệ nhưng lại khiến nền kinh tế trở nên khó đánh giá hơn do tác động đồng thời đến cả cung, cầu và thị trường tài chính.

Ngoài ra, rủi ro về lao động đang hiện hữu. Dù tình trạng mất việc làm hiện vẫn ở mức hạn chế, AI có khả năng thay thế các công việc đòi hỏi tư duy mang tính lặp lại. Đã xuất hiện những dấu hiệu đáng chú ý trong các lĩnh vực dịch vụ khách hàng, lập trình và hành chính, khiến việc đào tạo lại và trang bị kỹ năng mới trở nên ngày càng quan trọng.

Tác động dài hạn của kỷ nguyên AI sẽ phụ thuộc vào các lựa chọn chính sách, việc đầu tư vào kỹ năng, cơ sở hạ tầng và mức độ lan tỏa của các lợi ích. Trong cuộc đua này, những quốc gia coi trung tâm dữ liệu là hạ tầng chiến lược, đẩy nhanh thủ tục và đảm bảo nguồn điện năng sạch sẽ là những người vươn lên dẫn đầu thế giới.