Lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng

Khi thói quen đọc sách dần “mờ nhạt” giữa thời đại “lướt”

Chỉ cần vài thao tác chạm trên màn hình điện thoại, những tin tức, video giải trí, hình ảnh... xuất hiện liên tục. Người xem có thể “lướt” từ trang này sang trang khác, chuỗi thông tin xuất hiện liên tục sau mỗi lần chạm. Thông tin đến nhanh, đi cũng nhanh kéo theo dòng chảy không ngừng nghỉ của mạng xã hội. Trong bối cảnh ấy, việc ngồi lại để đọc một cuốn sách dày vài trăm trang trở thành điều không dễ. Đọc sách đòi hỏi sự kiên nhẫn, tập trung và khả năng suy ngẫm. Nhưng thời đại số lại đang tạo ra một thói quen hoàn toàn trái ngược: thích nội dung ngắn, nhanh, dễ tiếp cận và ít phải suy nghĩ sâu. Chính điều đó khiến thói quen đọc sách dần “mờ nhạt” trong đời sống của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ.

Em Hoàng Tuấn Anh, phường Thục Phán cho biết: Năm nay là năm cuối cấp 2, bố mẹ rất quan tâm đầu tư cho em các thiết bị hỗ trợ cho việc học, đặc biệt là học tiếng Anh nên em dành thời gian nhiều cho việc học. Em ít có thời gian đọc sách giấy, tra cứu thông tin cũng trên sách điện tử.

Ngày nay không khó để bắt gặp hình ảnh các bạn học sinh, sinh viên có thể dành hàng giờ để xem video, chơi game hay lướt mạng xã hội, nhưng lại "ngại" cầm một cuốn sách vì cho rằng “đọc sách mất thời gian”, “không hấp dẫn” hoặc “khó tập trung”. Sách dần bị đẩy xuống vị trí thứ yếu, chỉ xuất hiện khi cần phục vụ việc học tập hoặc thi cử. Nhiều người chỉ đọc sách giáo khoa, tài liệu bắt buộc, còn những cuốn sách văn học, sách kỹ năng hay sách khám phá tri thức lại ít được quan tâm. Một bộ phận người trẻ có xu hướng đọc lướt, đọc nhanh, đọc để biết chứ không đọc để hiểu và nghiền ngẫm. Điều đó dẫn đến việc kiến thức tiếp nhận thiếu chiều sâu, khả năng tư duy phản biện và diễn đạt cũng bị hạn chế. Đáng lo ngại hơn, tại nhiều vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, điều kiện tiếp cận sách còn rất khó khăn. Thiếu sách mới, thiếu thư viện, thiếu không gian đọc khiến việc hình thành thói quen đọc càng trở nên xa vời.

Tuy nhiên, bên cạnh những lo ngại đó, vẫn có cơ sở để tin tưởng vào sự phục hồi và phát triển của văn hóa đọc. Bởi dù thói quen đọc sách đang chịu tác động mạnh mẽ từ sự bùng nổ của công nghệ và các hình thức giải trí hiện đại, giá trị của sách đối với tri thức, tư duy và nhân cách con người vẫn luôn bền vững. Chính từ thực trạng này, nhiều mô hình thúc đẩy văn hóa đọc được triển khai đồng bộ, góp phần đưa sách đến gần hơn với cộng đồng, khơi dậy nhu cầu đọc và từng bước xây dựng một xã hội học tập, phát triển bền vững.

Không gian đọc sách trong Lễ hội chùa Phố Cũ.

Từ những mô hình nhỏ đến sự thay đổi lớn

Để đưa người đọc trở về những trang sách tri thức, thời gian qua nhiều địa phương trong tỉnh nỗ lực để cộng đồng có những không gian đọc hữu ích và hấp dẫn. Không cần không gian lớn, không cần cơ sở vật chất hiện đại, chỉ cần một kệ sách nhỏ và tinh thần chia sẻ của cộng đồng đã tạo nên nét văn hóa riêng biệt. Một số nơi điểm đọc sách, báo là nhà văn hóa của khu dân cư, những người cao tuổi, các em nhỏ tụ tập quanh một kệ sách gỗ đơn sơ. Những cuốn truyện tranh, sách khoa học, sách kỹ năng sống... được người dân tự nguyện đem đến để đọc chung được sắp xếp gọn gàng.

Một nơi mà khơi dậy văn hóa đọc, kích thích tư duy của các bạn nhỏ đó chính là thư viện trường học. Đây được xem như “trái tim” của nhà trường - nơi lưu giữ không chỉ sách vở mà còn là nguồn cảm hứng, khơi dậy tinh thần tự học và tình yêu đọc sách cho các em. Nếu như trước đây, thư viện ở nhiều trường học chỉ là một căn phòng nhỏ, đóng kín cửa, với những giá sách cũ kỹ, không hấp dẫn học sinh, không gian đọc sách đơn điệu, thiếu sự thân thiện, khiến thư viện trở thành nơi “chỉ dành cho mượn sách” thay vì một điểm đến thú vị, thì những năm gần đây, nhiều trường học đã thay đổi cách nhìn về thư viện. Thư viện dần trở thành một không gian mở, gần gũi và sinh động. Ở đó, học sinh không chỉ đến để đọc mà còn được trải nghiệm, giao lưu và khám phá tri thức theo cách tự nhiên nhất.

Một số trường học xây dựng mô hình “thư viện thân thiện” - nơi học sinh có thể thoải mái lựa chọn sách, ngồi đọc theo nhóm, thảo luận hoặc chia sẻ cảm nhận. Không gian được trang trí bằng tranh ảnh, khẩu hiệu khuyến đọc, kệ sách nhiều màu sắc và những góc đọc nhỏ với bàn ghế phù hợp lứa tuổi. Nhiều trường còn triển khai mô hình “thư viện xanh” - đưa sách ra khỏi "bốn bức tường".

Tại Trường Tiểu học Hợp Giang, thư viện được bố trí ngay tại sân trường, dưới tán cây xanh mát, là góc sinh hoạt chung của các bạn nhỏ. Với 8.637 đầu sách, truyện phong phú, các em học sinh có thể đọc sách vào giờ ra chơi, giờ nghỉ trưa mà không cần phải di chuyển xa. Việc đọc sách vì thế không còn mang cảm giác “bắt buộc”, mà trở thành niềm vui của các bạn nhỏ. Theo cô giáo Ngô Tố Uyên, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hợp Giang, nhà trường xây dựng mô hình thư viện với mong muốn tạo ra một không gian học tập thân thiện, gần gũi, giúp học sinh hình thành thói quen đọc sách từ sớm. Điểm nổi bật là thư viện được thiết kế theo hướng mở và thân thiện. Không gian thoải mái giúp các em thấy việc đọc sách nhẹ nhàng và thú vị hơn, hứng thú, chủ động tìm đến đọc và khám phá tri thức mỗi ngày.

Không chỉ dừng lại ở trường học hay các điểm sinh hoạt cộng đồng, văn hóa đọc còn được lan tỏa ngay trong không gian của các lễ hội truyền thống. Tại nhiều địa phương, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ động lồng ghép các hoạt động đọc sách vào chương trình lễ hội, tạo nên một điểm nhấn mới mẻ nhưng vẫn hài hòa với bản sắc văn hóa dân tộc. Bên cạnh những nghi thức trang nghiêm và các hoạt động vui chơi dân gian, nhiều lễ hội bố trí gian trưng bày sách, khu vực đọc miễn phí, hay tổ chức giới thiệu sách về lịch sử, văn hóa địa phương, giúp người dân và du khách vừa tham gia lễ hội vừa có cơ hội tiếp cận tri thức. Đặc biệt, việc đưa sách vào lễ hội giúp thay đổi cách nhìn của cộng đồng: đọc sách không còn là hoạt động riêng trong thư viện hay lớp học, mà trở thành một phần của đời sống văn hóa. Qua đó, văn hóa đọc được lan tỏa một cách tự nhiên, gần gũi và giàu ý nghĩa, góp phần xây dựng một cộng đồng học tập bền vững.