Làng cổ Đông Sơn – nơi thời gian đi chậm giữa lòng phố thị

Những con ngõ cổ gắn với nếp sống và văn hóa truyền thống của làng cổ Đông Sơn

Bước chân vào làng cổ Đông Sơn (phường Hàm Rồng, Thanh Hóa), du khách dễ có cảm giác như vừa đi qua một cánh cửa thời gian.

Phía sau những con đường hiện đại là một không gian làng quê trầm mặc, nơi những bức tường đá phủ rêu xanh, con đường gạch đỏ len qua từng ngõ nhỏ, những hàng cây rợp bóng và ao sen, ao súng vẫn hiện diện như một phần tự nhiên của đời sống.

Ở đây, nhịp sống dường như chậm hơn. Xe máy xuất hiện không nhiều, ô tô hầu như không đi vào làng.

Những con ngõ nhỏ, dài, nối các cụm dân cư với nhau chủ yếu dành cho bước chân người đi bộ.

Cũng chính bởi vậy, mỗi lần đặt chân vào làng, người ta có thể thong thả cảm nhận từng mái nhà, hàng cây, bức tường đá hay khoảng sân nhỏ nằm nép mình bên lối đi.

Làng cổ Đông Sơn nằm bên dòng sông Mã, tựa lưng vào chân núi Cánh Tiên và gần cầu Hàm Rồng lịch sử.

Đây là vùng đất gắn với những phát hiện khảo cổ quan trọng về nền văn minh Đông Sơn, đồng thời là một trong những ngôi làng cổ tiêu biểu của xứ Thanh.

Đường gạch đỏ và tường đá phủ rêu là những hình ảnh quen thuộc ở làng cổ Đông Sơn

Không gian làng được tổ chức theo cấu trúc làng thuần nông, mang nhiều nét đặc trưng của làng quê Bắc Bộ. Một trục đường chính chạy giữa làng, từ đó tỏa ra những ngõ xóm nhỏ.

Điều thú vị là các ngõ làng không được gọi bằng những cái tên thông thường mà mang những giá trị gửi gắm từ đời này sang đời khác: Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng.

Các bậc cao niên làng Đông Sơn, cho biết: “Nhân, Nghĩa là biểu tượng cho quan văn, Trí, Dũng biểu tượng cho quan võ.

Ở giữa 4 ngõ là ngõ Miếu Nhị dẫn vào đền thờ Đệ Nhị Thần Hoàng Trịnh Thế Lợi, như quan văn, quan võ đứng chầu hai bên”.

Cách đặt tên ngõ vì thế không chỉ tạo nên nét riêng cho làng cổ mà còn phản ánh quan niệm về đạo lý, nhân cách và truyền thống trọng văn, trọng võ của người xưa.

Không gian làng còn được thể hiện qua những ngôi nhà cổ được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Trong đó, ngôi nhà của ông Lương Trọng Duệ ở ngõ Trí là một công trình tiêu biểu.

Ngôi nhà hơn 200 năm tuổi của ông Lương Trọng Duệ, một trong những nhà cổ tiêu biểu ở làng Đông Sơn

Theo gia đình, ngôi nhà được xây dựng cách đây hơn 200 năm. Nhà chính gồm 3 gian, 2 chái, làm bằng gỗ tốt, lợp ngói âm dương. Các vì, kèo, xà, bẩy được chạm trổ công phu, mang những đặc điểm của kiến trúc và điêu khắc truyền thống.

Ngoài nhà chính, khuôn viên còn có 2 nhà ngang, mỗi nhà 3 gian. Các công trình được xây bằng gạch chỉ mỏng, phần mái hiên cũng được lợp ngói.

Trước cửa chính có một hè gắn mành trúc đan hình vuông. Tấm mành vừa tạo sự kín đáo, vừa có tác dụng như một bình phong. Người ra vào phải đi từ hai bên thay vì đi thẳng vào nhà.

Phía sau tấm mành là nơi đặt bàn thờ tổ tiên, được gia đình coi là không gian thiêng liêng nhất. Cách bố trí này phản ánh quan niệm về không gian thờ cúng và nếp sinh hoạt truyền thống của gia đình người Việt.

Năm 2006, ngôi nhà của ông Lương Trọng Duệ được công nhận là di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.

Trong ngôi nhà cổ của ông Lương Trọng Duệ vẫn lưu giữ những vật dụng bằng đồng xưa, cùng nhiều nét kiến trúc truyền thống được bảo tồn gần như nguyên trạng

Ngoài ngôi nhà của ông Duệ, làng cổ Đông Sơn hiện còn 12 ngôi nhà có tuổi đời trên 100 năm.

Bên cạnh các nhà cổ, làng còn có hệ thống di tích gắn với lịch sử và đời sống tín ngưỡng của người dân.

Trong đó có đền thờ Đệ Nhị Thần hoàng Trịnh Thế Lợi, Cẩm hoa thị vệ thời Lê, người được người dân ghi nhận có công lập nên làng cổ Đông Sơn. Khi qua đời, ông được an táng tại gò cao nhất trong làng.

Làng còn có chùa Phạm Thông, từng có tượng Phật Thích Ca bằng đồng đen và giếng cổ được cho là có tuổi đời hơn 2.000 năm, đây là một trong những công trình được nhắc đến khi tìm hiểu về lịch sử cư trú lâu đời của cộng đồng dân cư Đông Sơn.

Đặc biệt, đền thờ Đức Thánh cả Lê Uy và Trần Khát Chân đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Đoàn rước với cờ hội, trống lễ và các bậc cao niên tái hiện không gian lễ hội truyền thống tại đền Đức Thánh Cả, làng cổ Đông Sơn

Sinh hoạt của người dân hiện nay vẫn giữ một số nét cũ. Chợ làng chỉ có khoảng hơn chục người bán, họp vào sáng sớm trong khoảng một giờ rồi tan. Quy mô nhỏ, chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt của cư dân trong làng.

Theo các bậc cao niên, một trong những yếu tố giúp làng vẫn giữ được “hồn cốt” giữa quá trình đô thị hóa là cộng đồng cư dân gốc chiếm tỷ lệ cao.

Khoảng 90% dân số là người bản địa, chỉ khoảng 10% là người từ nơi khác đến sinh sống.

Những người trẻ có xu hướng rời làng để tìm kiếm cơ hội học tập, việc làm và cuộc sống năng động hơn ở khu vực trung tâm.

Trong khi đó, nhiều người lớn tuổi vẫn lựa chọn ở lại, gắn bó với mảnh đất của tổ tiên, với hàng xóm và những nếp sinh hoạt đã trở nên quen thuộc qua nhiều thế hệ.

Có lẽ chính sự tiếp nối ấy khiến làng cổ Đông Sơn không trở thành một “bảo tàng” đứng yên theo thời gian.

Người dân làng cổ Đông Sơn dâng lễ vật, tham gia nghi thức rước cỗ truyền thống tại lễ hội đền Đức Thánh Cả

Làng cổ Đông Sơn từng được đánh giá là một trong 10 làng cổ đẹp của Việt Nam.

Điểm đặc biệt của làng là hội tụ nhiều giá trị, từ khảo cổ, lịch sử - văn hóa, danh thắng, cách mạng - kháng chiến đến kiến trúc.