Lăng họ Ngọ - dấu tích lăng mộ đá cổ hơn 300 năm tuổi còn gần như nguyên vẹn

Được xây dựng từ cuối thế kỷ 17, Lăng họ Ngọ là một trong số rất ít lăng mộ tiêu biểu của các bậc quan lại thời Lê Trung Hưng còn tồn tại gần như nguyên vẹn đến ngày nay.

Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Giữa không gian làng quê thanh bình của thôn Thái Thọ, xã Thái Sơn, thành phố Bắc Ninh, Lăng họ Ngọ (Linh Quang từ) nổi bật với hệ thống kiến trúc, tượng đá và phù điêu được chạm khắc công phu.

Được xây dựng từ cuối thế kỷ 17, công trình là một trong số rất ít lăng mộ tiêu biểu của các bậc quan lại thời Lê Trung Hưng còn tồn tại gần như nguyên vẹn đến ngày nay.

Không chỉ có giá trị về kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc và lịch sử, Lăng họ Ngọ còn là nơi lưu dấu cuộc đời, sự nghiệp của Tướng công Ngọ Công Quế - một vị quan triều Lê được người dân địa phương kính trọng bởi những đóng góp cho đất nước và quê hương.

Công trình đá cổ hơn 300 năm tuổi

Trên địa bàn Bắc Giang (cũ), còn nhiều lăng đá cổ, song Hiệp Hòa là địa phương đặc biệt khi còn lưu giữ tới 26 khu lăng mộ cổ của các bậc quan lại và mộ tổ của những gia tộc danh giá. Trong hệ thống đó, Lăng họ Ngọ được đánh giá là một trong những công trình được bảo tồn nguyên vẹn nhất.

Lăng họ Ngọ có tên chữ Hán là Linh Quang từ, được xây dựng năm 1697, dưới triều vua Lê Hy Tông và đến năm 1714 được tu bổ. Lăng được công nhận là Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia từ năm 1964.

Lăng tọa lạc giữa không gian xanh mát, phía trước là một hồ nước trong xanh quanh năm. Cảnh quan cây cối bao phủ xung quanh càng làm nổi bật vẻ cổ kính, trầm mặc của công trình.

Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Theo ông Ngọ Văn Tuyến, hậu duệ đời thứ 13 của Phương quận công Ngọ Công Quế, người trông coi khu lăng mộ, công trình được chính Ngọ Công Quế cho xây dựng vào năm 1697 và chỉ được trùng tu một lần vào năm 1714.

Phương quận công Ngọ Công Quế là một vị quan triều Lê, được vua Lê Hy Tông phong nhiều tước vị quan trọng như Tổng Thái giám Bắc quân Đô đốc phủ, Phụ quốc Thượng tướng quân, Tả đô đốc Phương quận công. Trong dân gian, ông được xem là vị Thành hoàng làng được kính trọng bởi đức độ và những việc làm vì cộng đồng.

Theo tư liệu còn lưu giữ, Ngọ Công Quế từng lập nhiều công trạng, trong đó có việc dẹp loạn, an dân. Khi có bổng lộc, ông thường đem ban phát cho người nghèo, xây dựng cầu cống, đường sá.

Thân sinh của ông là Ngọ Công Tuấn từng được phong chức hầu và giữ chức Trấn thủ đất Thái Nguyên.

Những dấu tích về cuộc đời, sự nghiệp và công đức của Ngọ Công Quế được lưu giữ trong hệ thống bia đá tại lăng, góp phần giúp hậu thế có thêm tư liệu tìm hiểu về nhân vật lịch sử này.

Quần thể điêu khắc đá độc đáo

Lăng họ Ngọ có bình đồ hình chữ nhật, mặt quay về hướng chính Nam. Khuôn viên toàn bộ khu lăng theo thông tin từ hậu duệ dòng họ ước khoảng 3.000m2, trong khi phần lăng chính có diện tích khoảng 400m2.

Cổng dẫn vào lăng được xây theo kiểu vòm cuốn. Hai bên cửa là những mảng phù điêu hình võ sỹ cầm chùy được chạm khắc trên đá. Phía ngoài cổng có một con chó đá được tạc theo phong cách hiện thực, tạo điểm nhấn cho không gian dẫn vào lăng.

Qua cổng là đường thần đạo với hệ thống tượng chầu được bố trí đăng đối hai bên. Nổi bật trong quần thể điêu khắc là đôi voi phục, cặp người ngựa, đôi nghê nằm cùng hệ thống hương án và đồ thờ bằng đá.

Hệ thống tượng đá trong quần thể Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Hệ thống tượng đá trong quần thể Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Hương án chính đặt ở vị trí trung tâm, khá cao, hai bên có đôi nghê ngồi, đầu ngẩng cao. Phía trước hương án là hai bàn đá cao; phía sau có một bàn đá lớn, thấp, đặt gần cổng vào khu mộ, được sử dụng để đặt đồ lễ trong những ngày tế.

Khu mộ là một thành đá hình chữ nhật, diện tích khoảng 15x12,5m, cao gần 2m. Những phiến đá lớn được đẽo gọt vuông vắn, ghép chồng lên nhau tạo thành hệ thống tường bao chắc chắn.

Theo tư liệu tại di tích, chất liệu chủ yếu để xây dựng lăng là đá muối và đá ong lộ, được khai thác từ khu vực Y Sơn, người dân địa phương thường gọi là núi Ia, thuộc xã Hòa Sơn.

Điểm đặc biệt của khu lăng nằm ở nghệ thuật điêu khắc. Các tác phẩm phần lớn có chiều cao dưới 1m, tạo sự hài hòa với tổng thể kiến trúc và tỷ lệ chung của công trình.

Đáng chú ý, hệ thống tượng đá tại đây thể hiện sự đa dạng về hình thức. Từ quan lại, binh lính đến lính hầu, cận vệ, mỗi pho tượng đều có nét riêng, không có sự trùng lặp về tạo hình.

Trong khuôn viên lăng hiện còn hai tấm bia có niên hiệu Chính Hòa thứ 18 (1697) và Vĩnh Thịnh thứ nhất (1705).

Tấm bia cổ trong quần thể Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Tấm bia cổ trong quần thể Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Tấm bia mang niên hiệu Chính Hòa cao khoảng 1,25m, không kể phần mái, rộng khoảng 1m, trụ bia dày 0,5m. Bia khắc chữ Hán với tên “Linh Quang từ chi bi ký,” ghi lại cuộc đời, sự nghiệp và công đức của Ngọ Công Quế đối với đất nước và nhân dân.

Đây không chỉ là những hiện vật có giá trị trong nghiên cứu lịch sử mà còn góp phần xác định niên đại xây dựng, quá trình hình thành của di tích.

Trung tâm khu mộ là một tháp đá hình vuông, có hai tầng mái cong, được xem là nơi quản thi hài của Ngọ Công Quế. Tầng hai có cửa mở ở bốn mặt, với bốn bức phù điêu hổ phù được chạm khắc tỉ mỉ.

Trải qua hơn ba thế kỷ, nhiều hạng mục của lăng vẫn giữ được hình hài và những đường nét chạm khắc cơ bản. Chính sự nguyên vẹn đó tạo nên giá trị đặc biệt của công trình trong hệ thống các lăng mộ đá cổ ở Bắc Giang.

Gìn giữ di sản từ trách nhiệm cộng đồng

Giá trị của Lăng họ Ngọ hôm nay không chỉ đến từ những phiến đá, pho tượng hay tấm bia cổ, mà còn từ sự gìn giữ của cộng đồng và hậu duệ dòng họ.

Trong hệ thống lăng còn ở Bắc Giang (cũ), Lăng họ Ngọ là khu di tích được bảo tồn nguyên vẹn nhất. Nét khác biệt nổi bật của công trình là chất liệu xây dựng chủ yếu bằng đá muối cùng hệ thống tác phẩm điêu khắc có tỷ lệ hài hòa với kiến trúc.

Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Lăng họ Ngọ. (Ảnh: Vietnam+)

Con cháu họ Ngọ nhiều năm qua dành sự quan tâm đặc biệt cho việc bảo tồn di sản của cha ông. Bên cạnh đóng góp kinh phí tu bổ, tôn tạo, dòng họ còn cử người trực tiếp trông nom, bảo vệ khu lăng mộ.

Di tích không chỉ giúp hậu thế hình dung rõ hơn về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đá của người xưa mà còn là minh chứng cho truyền thống coi trọng lịch sử, cội nguồn của cộng đồng.

Việc tiếp tục bảo tồn nguyên trạng các giá trị kiến trúc, hiện vật và cảnh quan, đồng thời phát huy giá trị di tích gắn với giáo dục lịch sử, văn hóa sẽ góp phần để Lăng họ Ngọ tiếp tục hiện diện như một “bảo tàng đá” đặc biệt, kể câu chuyện về một giai đoạn lịch sử và những con người từng để lại dấu ấn trên vùng đất Hiệp Hòa./.

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/lang-ho-ngo-dau-tich-lang-mo-da-co-hon-300-nam-tuoi-con-gan-nhu-nguyen-ven-post1138842.vnp