Làng nghề Hà Nội: Kiến tạo động lực phát triển mới

Hoạt động sản xuất tại làng nghề gốm sứ Bát Tràng, Hà Nội. Ảnh Phạm Hùng

Tham gia tại trường quay có 2 vị khách mời: Ông Tôn Gia Hóa, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam và bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội. Đặc biệt, chương trình được kết nối với 2 điểm cầu: Làng gốm Bát Tràng và làng mộc Sơn Đồng.

Làng gốm Bát Tràng và làng mộc Sơn Đồng là 2 làng nghề tiêu biểu trên trong tổng số 1.350 làng nghề truyền thống ở Hà Nội, không chỉ lưu giữ những giá trị truyền thống mà còn tạo việc làm, thu nhập ổn định cho hàng vạn lao động, đóng góp đáng kể vào phát triển du lịch và kinh tế địa phương. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều làng nghề vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, còn đối mặt với những hạn chế về quy hoạch, hạ tầng, môi trường, thị trường tiêu thụ và liên kết chuỗi giá trị.

Thông qua trao đổi tại trường quay cùng các chuyên gia và ghi nhận thực tế tại 2 làng nghề, chương trình sẽ phân tích những cơ hội, thách thức, cũng như kiến nghị các giải pháp nhằm khơi thông nguồn lực, đổi mới tư duy phát triển làng nghề theo hướng hiện đại, bền vững; qua đó góp phần kiến tạo động lực tăng trưởng cho Hà Nội, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm an sinh cho cộng đồng làng nghề trong thời gian tới.

Chương trình thời sự đặc biệt Làng nghề Hà Nội: Kiến tạo động lực phát triển mới. Ảnh: Phạm Hùng

Cơ chế, chính sách tốt là cú hích để làng nghề đổi mới, phát triển mạnh

Trả lời câu hỏi về các làng nghề hiện nay đóng vai trò như thế nào trong phát triển kinh tế – xã hội của Hà Nội, bà Hà Thị Vinh cho biết, Thủ đô rất đặc biệt khi có tới 1.350 làng nghề, trong đó có hơn 330 làng nghề truyền thống và làng nghề được thành phố công nhận.

Khu vực sản xuất của các làng nghề, đặc biệt là các làng nghề thủ công mỹ nghệ, sầm uất và phát triển mạnh nhất so với nhiều địa phương khác trong cả nước. Sự sôi động đó cho thấy, thị trường vẫn đang rất tốt và các làng nghề vẫn có nhiều tiềm năng phát triển.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội chia sẻ tại chương trình. Ảnh Phạm Hùng

Hội đồng Thẩm định nghệ nhân cấp thành phố, cứ 2 năm 1 lần, tổ chức đánh giá, tìm kiếm và tôn vinh thợ giỏi để công nhận và nâng cấp danh hiệu nghệ nhân. Qua quá trình này, một tín hiệu rất đáng mừng là đội ngũ nghệ nhân tại các làng nghề của Hà Nội ngày càng trẻ hóa và gia tăng về số lượng. Nhiều bạn trẻ rất yêu nghề và có xu hướng quay trở về quê hương để phát triển sự nghiệp.

Tuy nhiên, để các làng nghề phát triển bền vững và khai thác được hết tinh hoa cũng như tiềm lực của mình, cơ chế và chính sách hỗ trợ đóng vai trò quan trọng. Những vấn đề như mặt bằng sản xuất, nguồn vốn, đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ và thiết bị tiên tiến cần được quan tâm hơn nữa. Cơ chế, chính sách tốt là cú hích để làng nghề đổi mới, phát triển mạnh.

Một số công đoạn sản xuất có thể áp dụng máy móc để tăng năng suất và giảm chi phí, giúp sản phẩm có giá thành hợp lý hơn trên thị trường. Tuy nhiên, cũng có những công đoạn bắt buộc phải giữ lại yếu tố thủ công tinh xảo, bởi đó chính là phần tinh hoa tạo nên giá trị đặc trưng của sản phẩm làng nghề.

Nếu có cơ chế, chính sách phù hợp, đó sẽ là nguồn hỗ trợ rất thiết thực giúp các làng nghề đổi mới, phát huy tiềm năng sẵn có và phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới. Và tất nhiên, các làng nghề không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc.

Sản phẩm làng nghề là nơi gửi gắm tâm hồn, tài năng

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, nhiều làng nghề còn lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời. Chia sẻ về nội dung này, ông Tôn Gia Hóa khẳng định, giá trị văn hóa thể hiện rõ nét nhất trong các sản phẩm làng nghề gắn với trí thông minh, bàn tay khéo léo và kỹ thuật tinh xảo của các nghệ nhân được lưu truyền từ hàng trăm năm.

Ông Tôn Gia Hóa, Phó Chủ tịch Hiệp hội làng nghề Việt Nam chia sẻ tại chương trình. Ảnh: Phạm Hùng

Đó là những hoa văn, những họa tiết được lưu giữ từ nhiều đời trong những sản phẩm mỹ nghệ, những chi tiết quyết định giá trị của sản phẩm mang những nét tinh hoa của người thợ thủ công và sắc thái riêng của làng nghề truyền thống.

Mỗi sản phẩm làng nghề không chỉ là một sản phẩm hàng hóa thông thường, mà còn là nơi gửi gắm tâm hồn, tài năng, thể hiện khiếu thẩm mỹ, sự thông minh, sáng tạo, tinh thần lao động của nghệ nhân, đó là những sản phẩm văn hóa có tính nghệ thuật cao. Và nghệ nhân chính là người lưu giữ những tinh hoa văn hóa dân tộc đó, đồng thời, họ không ngừng sáng tạo để làng nghề có thêm nhiều sản phẩm mới vừa phát huy được truyền thống văn hóa dân tộc, vừa thể hiện sức sáng tạo trong điều kiện mới.

Chính quyền địa phương cần quan tâm thúc đẩy phát triển làng nghề

Bàn về vai trò của hệ thống chính quyền địa phương trong việc hỗ trợ và thúc đẩy làng nghề phát triển, bà Hà Thị Vinhcho rằng, đây là một vấn đề rất quan trọng, bởi các địa phương, đặc biệt là cấp xã – nơi gần dân và hiểu dân nhất – sẽ nắm rõ người làm nghề đang gặp những khó khăn gì, cần hỗ trợ điều gì. Từ đó, chính quyền có thể đề xuất và ban hành những cơ chế, chính sách phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi nhất để các nghề truyền thống phát triển bền vững, đặc biệt là tạo điều kiện để thế hệ trẻ gắn bó với nghề.

Thực tế cho thấy, nhiều làng nghề đang phát triển rất tốt, như Bát Tràng với nghề gốm, Sơn Đồng với nghề tạc tượng, hay các làng nghề sơn mài Hạ Thái, Duyên Thái… Đây đều là những làng nghề có sức sống mạnh mẽ. Nhiều bạn trẻ có thu nhập 15–20 triệu đồng mỗi tháng ở nơi khác, vẫn lựa chọn quay về làng nghề để làm việc. Điều đó cho thấy thị trường của các sản phẩm làng nghề đang rất rộng mở và cơ hội phát triển là rất lớn.

Vì vậy, bà Hà Thị Vinh cho rằng, các địa phương cần nhận diện rõ xu hướng này để có những chính sách hỗ trợ phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho người trẻ quay về làm nghề và phát triển nghề truyền thống.

Chung quan điểm, ông Tôn Gia Hóa cũng khẳng định, làng nghề chỉ đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy kinh tế xã hội, giữ gìn giá trị văn hóa khi được chính quyền địa phương quan tâm. Không một doanh nghiệp nào có thể đơn độc phát triển, mà cần dựa vào chính sách của Nhà nước.

Theo ông, bản chất của làng nghề Việt Nam là hình thành từ nhu cầu tận dụng thời gian nông nhàn. Việc duy trì, phát triển làng nghề rất quan trọng với sinh kế người dân địa phương. Thực tế cho thấy, thu nhập của nông dân có làm thêm nghề cao tối thiểu gấp 3 lần so với chỉ làm nông nghiệp.

Chương trình OCOP giúp các làng nghề "sang trang mới"

Hà Nội đang thúc đẩy đổi mới công nghệ và phát triển sản phẩm OCOP cho các làng nghề. Nhận xét về những giải pháp này, bà Hà Thị Vinh cho rằng, chương trình OCOP là một trong những chương trình rất đặc biệt, mang lại hiệu quả rất thiết thực.

Bà Vinh nhớ lại, từ những năm 2011 - 2012, bà đã được thành phố Hà Nội cho đi học tập tại Nhật Bản, Thái Lan với chương trình "Mỗi làng một sản phẩm". Khi quay về Việt Nam, bà rất vui mừng khi Quảng Ninh là tỉnh đầu tiên làm OCOP.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội chia sẻ tại chương trình. Ảnh Phạm Hùng

“Chương trình OCOP đã giúp cho nền sản xuất của các khu nông nghiệp, các khu làng nghề của chúng ta sang một trang mới. Trung ương đã nhìn thấy và đưa chương trình OCOP trở thành mũi nhọn để phát triển kinh tế các vùng nông thôn”, bà Vinh cho biết.

Theo bà Hà Thị Vinh, các chủ thể sản xuất trong các làng nghề, doanh nghiệp sản xuất trong các làng nghề đều nhận thấy, OCOP đã đưa ra một bộ tiêu chí rất quan trọng để chấm sao. Và bộ tiêu chí này cũng là cẩm nang giúp các chủ thể sản xuất trong các làng nghề chuẩn hóa quá trình sản xuất sản phẩm, đưa sản phẩm nghề lên một tầm cao mới. Nhờ đó, sản phẩm hội nhập được với thế giới.

Cũng theo bà Vinh, dư địa của xuất khẩu của hàng thủ công mỹ nghệ còn rất lớn. Do đó, thực hiện OCOP là một chiến lược hiệu quả, giúp cơ sở sản xuất đưa sản phẩm thủ công mỹ nghệ ra thế giới và đứng vững trên thị trường thế giới.

Thủ công mỹ nghệ muốn vươn ra thế giới cần chiến lược

Đánh giá cơ hội mở rộng thị trường và phát triển bền vững của các làng nghề Hà Nội trong thời gian tới, bà Bà Hà Thị Vinh cho rằng, Hà Nội có rất nhiều cơ chế, chính sách dành cho các làng nghề như hỗ trợ xúc tiến thương mại, chương trình đào tạo nghề, tổ chức các cuộc thi về sản phẩm nông thôn tiêu biểu, sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

Công tác xúc tiến thương mại rất quan trọng để sản phẩm thủ công mỹ nghệ được biết đến rộng rãi hơn, qua đó tạo sự thịnh vượng cho các làng nghề. Trung tâm Hội chợ Triển lãm Quốc gia tại Đông Anh, với nhiều hội chợ được tổ chức, sẽ giúp sản phẩm thủ công mỹ nghệ có cơ hội bước ra thế giới thông qua không gian quảng bá này.

Tuy nhiên, để đưa các dòng sản phẩm thủ công mỹ nghệ ra thị trường quốc tế, Hà Nội và Trung ương cần có thêm những chính sách quan tâm. Doanh nghiệp cần được tham gia nhiều hơn các hội chợ quốc tế chuyên ngành về thủ công mỹ nghệ. Sự hỗ trợ không chỉ dừng lại ở kinh phí tham gia, mà còn cần có chiến lược, cách thức tham dự và sự chuẩn bị chuyên nghiệp. Có như vậy, sản phẩm thủ công mỹ nghệ trong nước mới có thể khẳng định được vị thế trên thị trường quốc tế.

Môi trường là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với mục tiêu phát triển bền vững

Tại điểm cầu làng nghề gốm sứ Bát Tràng, ông Đỗ Thành Thuận, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Tràng cho biết, chính quyền địa phương xác định môi trường là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với mục tiêu phát triển bền vững làng nghề gốm sứ Bát Tràng.

Thời gian qua, xã đã đẩy mạnh các giải pháp quản lý, bảo vệ môi trường. Trọng tâm là tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi sản xuất sang công nghệ nung, quy hoạch cụm công nghiệp và xử lý rác thải tập trung.

Xã đang dần xóa bỏ lò than thủ công, thay thế bằng lò ga sạch; đẩy nhanh tiến độ xây dựng cụm công nghiệp tập trung quy mô để tách sản xuất khỏi khu dân cư, đồng thời, áp dụng nghiêm ngặt quy định thu gom, xử lý phế thải gốm sứ.

Chính quyền địa phương cũng chú trọng công tác quy hoạch; tập trung di dời các hộ sản xuất nhỏ lẻ vào cụm công nghiệp.

Phế thải gốm sứ cũng được thu gom để tái chế làm vật liệu xây dựng hoặc san lấp mặt bằng, thay vì đổ thải bừa bãi. Cụm công nghiệp Bát Tràng đã được quy hoạch để xử lý nước thải và rác thải đồng bộ.

Các khách mời tham gia tọa đàm.

Với sự quyết liệt của chính quyền và sự ủng hộ của người dân trong quản lý và xử lý môi trường, xã Bát Tràng đã giảm đáng kể ô nhiễm, tạo môi trường sống trong lành hơn. Đây là tiền đề quan trọng thúc đẩy phát triển sản xuất bền vững làng gốm sứ Bát Tràng.

Những kết quả trên có được, theo ông Đỗ Thành Thuận, đó trước hết là nhờ sự tin tưởng và ủng hộ của người dân đối với chính quyền và các chủ trương của Nhà nước. Trên cơ sở đó, chính quyền xã đã triển khai nhiều giải pháp nhằm tuyên truyền, vận động người dân từng bước thay đổi phương thức sản xuất cũ, lạc hậu, đồng thời vẫn gìn giữ và phát huy được những giá trị văn hóa truyền thống, những nét bản sắc riêng của Bát Tràng.

Sáng tạo giúp làng nghề giữ lửa, phát triển nhanh hơn

Nghệ nhân Nguyễn Trọng Nghĩa – Làng gốm Bát Tràng cho rằng, sự sáng tạo luôn quan trọng từ xưa đến nay. Đặc biệt hiện nay, khoa học, công nghệ góp phần mang những ý tưởng sáng tạo đến với đông đảo người dân khắp mọi nơi.

Theo nghệ nhân, ý tưởng sáng tạo sẽ giúp làng nghề giữ lửa nghề, đồng thời, giúp làng nghề phát triển nhanh hơn. Tại Bát Tràng, nhiều bậc cao niên truyền nghề, giữ nghề cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, giữ nghề không đơn giản là sao chép lại ý tưởng của những người đi trước, mà những người trẻ thừa hưởng cách làm của những người đi trước, từ đó phát triển, đưa ra mẫu mã mới, cách nung mới để phù hợp thị trường.

Thị trường Việt Nam cũng liên tục thay đổi theo xu hướng của thị trường thế giới. Bởi vậy, sáng tạo là yếu tố quan trọng nhất cho sự phát triển của nghề gốm Bát Tràng nói riêng, cũng như nghề gốm của Việt Nam nói chung.

Bà Hà Thị Vinh cũng nhận định, sự phát triển của Bát Tràng ngày nay có hai yếu tố quan trọng, đó là kế thừa và sáng tạo.

Lớp trẻ Bát Tràng luôn sáng tạo dựa trên cơ sở căn bản mà ông cha ta ngày xưa để lại. Điều này thể hiện qua việc các bạn đã chủ động tham gia chế tác nhiều sản phẩm mới, nhưng vẫn sử dụng chất đất, cách nung và chất men truyền thống. Bên cạnh đó, các bạn cũng nghiên cứu và phối thêm các bài men, bài đất mới, thậm chí còn kết hợp các đặc trưng của nghề gốm các thời kỳ như Đinh, Lê, Lý, Trần...

Đáng chú ý, công nghệ đang hỗ trợ rất nhiều cho sự phát triển của nghề gốm, song, các nghệ nhân vẫn giữ được bản sắc của Bát Tràng, bởi những bước sản xuất, sáng tạo quan trọng nhất vẫn cần bàn tay của người thợ thủ công.

"Để có một làng nghề vững mạnh như ngày nay, nghề gốm Bát Tràng đã được truyền qua biết bao thế hệ, kết tinh sáng tạo của nhiều đời nghệ nhân... Việc phát triển nghề gốm Bát Tràng hiện nay không chỉ là câu chuyện về sản xuất, mà còn là câu chuyện bảo tồn văn hóa, truyền thống của một làng nghề lâu đời. Mỗi người làm nghề, nghệ nhân, người dân phải tuân thủ cam kết gìn giữ thì làng nghề mới phát triển thịnh vượng và trường tồn", bà Hà Thị Vinh nói.

Thắp sáng gốm Bát Tràng bằng ngôn ngữ điêu khắc đương đại

Trong hành trình sáng tạo của mình, nhà điêu khắc ánh sáng trẻ Bùi Văn Tự đã không ngừng tìm kiếm những chất liệu mới để mở rộng ngôn ngữ nghệ thuật. Nếu trước đây, anh chủ yếu sử dụng gỗ và các vật liệu tái chế để tạo nên những tác phẩm điêu khắc ánh sáng mang tính thử nghiệm, thì thời gian gần đây, gốm – đặc biệt là gốm Bát Tràng - đã trở thành chất liệu quan trọng trong các sáng tác của anh. Sự lựa chọn này không chỉ mở ra những khả năng tạo hình mới mà còn tạo nên sự giao thoa thú vị giữa nghệ thuật đương đại với không gian văn hóa của làng nghề truyền thống.

Nhà điêu khắc ánh sáng trẻ Bùi Văn Tự giới thiệu về các sản phẩm điêu khắc ánh sáng từ chất liệu gốm.

Chia sẻ về quyết định đưa gốm vào tác phẩm, anh Bùi Văn Tự cho biết, mỗi chất liệu đều mang trong mình hơi thở của đời sống và có khả năng kể những câu chuyện riêng. Tuy nhiên, gốm sứ, đặc biệt là gốm Bát Tràng, là chất liệu chứa đựng nhiều lớp giá trị lịch sử và văn hóa. Qua hàng trăm năm phát triển, những sản phẩm gốm của làng nghề không chỉ phản ánh kỹ thuật thủ công tinh xảo, mà còn lưu giữ những dấu ấn của văn hóa Việt Nam qua từng họa tiết, dáng hình và lớp men. Chính những giá trị tích tụ qua thời gian ấy đã trở thành nguồn cảm hứng thôi thúc anh tìm hiểu sâu hơn về gốm và bắt đầu tạo tác các tác phẩm điêu khắc ánh sáng trên nền chất liệu gốm.

Bát Tràng rất quan tâm công tác quy hoạch

Những thử nghiệm sáng tạo như nghệ thuật điêu khắc ánh sáng của nghệ nhân Bùi Văn Tự đang góp thêm một góc nhìn mới cho không gian làng nghề, cho thấy khi truyền thống gặp gỡ sáng tạo, Bát Tràng có thể mở ra nhiều cơ hội phát triển du lịch và lan tỏa giá trị văn hóa.

Tuy nhiên, để những tiềm năng ấy được phát huy bền vững, làng nghề Bát Tràng cũng đang đối mặt với không ít khó khăn cần được tháo gỡ. Trả lời cho câu hỏi, những thách thức đó là gì và địa phương đang có những đề xuất, giải pháp ra sao, ông Đỗ Thành Thuận cho biết: Người dân xã Bát Tràng rất quan tâm công tác quy hoạch. Đây là yếu tố hết sức quan trọng để phát triển làng nghề Bát Tràng hiệu quả và bền vững.

Vì vậy, xã mong muốn quy hoạch sẽ sớm được các cấp có thẩm quyền phê duyệt, làm cơ sở để thu hút đầu tư, phát triển các loại hình kinh tế làng nghề gắn với văn hóa, du lịch địa phương.

Chính quyền địa phương cũng đang triển khai nhiều giải pháp với quyết tâm khắc phục triệt để vấn đề môi trường, hướng đến phát triển làng nghề sáng xanh sạch đẹp theo chủ trương của thành phố Hà Nội; thúc đẩy xúc tiến thương mại, đưa sản phẩm OCOP đến với người dân trong nước và thế giới.

Khoa học công nghệ giúp nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm

Là người con của Bát Tràng, sinh ra trong một gia đình nhiều đời làm nghề gốm, bà Hà Thị Vinh cho biết, bà từng là cán bộ, công nhân của Xí nghiệp Sứ Bát Tràng trong thời kỳ bao cấp.

"Chúng tôi đã trải qua một giai đoạn chuyển mình rất đặc biệt, từ mô hình sản xuất bao cấp sang hoạt động trong cơ chế kinh tế thị trường ngay trên chính quê hương mình", bà Vinh nói.

Trong những ngày đầu đầy khó khăn, các lò nung vẫn sử dụng than và củi, điều kiện sản xuất còn rất lạc hậu, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Những năm 1980 và đầu thập niên 1990, mỗi ngày, Bát Tràng tiêu thụ tới hàng trăm tấn than để duy trì sản xuất.

"Khi khoa học công nghệ bắt đầu được ứng dụng vào sản xuất, chúng tôi đã mạnh dạn chuyển sang sử dụng lò ga. Công ty Gốm sứ Quang Vinh do tôi làm Giám đốc là một trong những đơn vị đầu tiên đưa lò ga từ nước ngoài về Bát Tràng để thử nghiệm", bà Vinh kể. Sau khi vận hành thành công, mô hình này nhanh chóng được nhân rộng, giúp Bát Tràng phát triển hàng trăm lò ga quy mô nhỏ, tạo nên một bước chuyển quan trọng trong sản xuất của làng nghề.

Không chỉ vậy, Công ty Quang Vinh cũng là một trong những đơn vị đầu tiên được Bộ Công nghiệp trước đây, nay là Bộ Công Thương, lựa chọn tham gia dự án GTZ của Đức về cải thiện môi trường và tiết kiệm năng lượng. Công ty cũng được tham gia học tập cùng các đơn vị lớn, có cơ hội sang Thái Lan học tập, tiếp cận công nghệ lò ga tiên tiến của Đức...

Những kiến thức và công nghệ học được đã giúp làng nghề đứng trước bước ngoặt mới, đưa công nghệ lò nung hiện đại vào sản xuất. Nhờ đó, mức tiêu hao nhiên liệu giảm khoảng 40% so với các loại lò ga trước đây, đồng thời góp phần đáng kể trong việc cải thiện môi trường làng nghề. Chính từ quá trình chuyển đổi đó, gốm Bát Tràng ngày nay mới có điều kiện phát triển mạnh mẽ, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Nhóm PV