Lắng nghe người dân hiến kế: Tái cấu trúc hạ tầng tĩnh

Để TP HCM xanh và đáng sống, việc tái thiết mạng lưới hạ tầng tĩnh phân tán, đa chức năng là yêu cầu cấp thiết nhằm giải quyết triệt để vấn nạn thiếu bãi đỗ xe.

Đô thị "nghẹt thở" vì thiếu chỗ đỗ xe

Nếu nhìn thật sâu vào cấu trúc vận hành đô thị, có thể thấy một nghịch lý vô cùng lớn. Thành phố liên tục mở rộng đường sá, dồn lực cho các tuyến vành đai huyết mạch, mạng lưới metro cùng hàng loạt cầu vượt, hầm chui quy mô lớn. Thế nhưng, chúng ta lại bỏ quên hạ tầng nền tảng cực kỳ quan trọng là hạ tầng tĩnh - hệ thống bãi đỗ xe công cộng và trạm trung chuyển. Một đô thị muốn thực sự xanh, văn minh, thông minh trước hết phải giải quyết được câu hỏi căn bản: Phương tiện sẽ đỗ ở đâu để không làm tê liệt không gian sống?

Trong bối cảnh cả nước vận hành với 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, TP HCM quản lý không gian qua 168 đơn vị hành chính cấp xã (113 phường, 54 xã, 1 đặc khu) theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Với quy mô này, đa số phường nội đô đều thiếu hụt bãi đỗ xe trầm trọng. Người dân không muốn chiếm dụng vỉa hè hay lòng đường, song không có lựa chọn hợp pháp khác. Hệ quả là vỉa hè bị chiếm dụng, xe đỗ tràn lan, giao thông bị cản trở và không gian công cộng biến mất. Sự lộn xộn này thực chất do thành phố chưa chuẩn bị đủ chỗ "đứng" cho phương tiện.

Bãi giữ xe thu phí ô tô theo giờ dưới lòng đường Huyền Trân Công Chúa (phường Bến Thành, TP HCM). Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Bài toán này nhiều năm qua chưa được giải quyết do mô hình phát triển không phù hợp. Trong điều kiện quỹ đất tại các phường trung tâm ngày càng đắt đỏ, tư duy dành quỹ đất lớn xây bãi đỗ tập trung trở nên kém khả thi. Giá đất cao khiến dự án bãi đỗ xe không hấp dẫn nhà đầu tư vì sinh lời thấp so với thương mại. Cùng lúc đó, mô hình bãi đỗ xe tầng hầm bộc lộ nhiều rủi ro. Thành phố thường xuyên đối mặt ngập lụt, sự cố ngập hầm gây hư hỏng phương tiện đã trở nên phổ biến. Điều này biến bãi xe ngầm thành giải pháp thiếu an toàn trước biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành vô tình cản trở việc phát triển các mô hình bãi đỗ xe linh hoạt. Rất nhiều khu đất nhỏ từ vài trăm mét vuông đến 1.000 m2 xen cài trong nội đô rất lý tưởng để phát triển bãi đỗ xe đa tầng quy mô nhỏ. Tuy nhiên, các dự án lại vướng hàng loạt rào cản về chỉ tiêu quy hoạch, chiều cao, khoảng lùi, mật độ xây dựng và phòng cháy - chữa cháy. Nhiều khu đất có khả năng khai thác hiệu quả bị bỏ không, gây lãng phí lớn trong khi nhu cầu đỗ xe vẫn tăng cao.

Quy hoạch mạng lưới đỗ xe thông minh

Vấn đề cốt lõi là sự thiếu hụt tư duy quy hoạch mới về hạ tầng tĩnh. Thay vì bó buộc bãi đỗ xe phải là công trình đồ sộ, cần chuyển sang mạng lưới bãi đỗ xe phân tán, đa tầng, chống ngập và tích hợp tiện ích. Ý tưởng này tận dụng hàng ngàn lô đất xen cài hoặc chưa phát huy hết giá trị trong đô thị. Thay vì xây bãi đỗ xe truyền thống, thành phố nên thúc đẩy "micro parking hub" quy mô 300 - 1.000 m², phát triển theo chiều cao, ứng dụng công nghệ tự động để tối ưu hóa không gian.

Điểm then chốt là công trình không nên chỉ giữ phương tiện. Tầng trệt cần thiết kế mở, hòa nhập đời sống kinh tế đô thị: bố trí không gian tập kết logistics xanh, trạm sạc xe điện, cửa hàng tiện ích, nhà vệ sinh công cộng hoặc dịch vụ cộng đồng. Phần mái lắp đặt pin năng lượng mặt trời, hệ thống thu gom nước mưa và phủ xanh nhằm giảm hiệu ứng đảo nhiệt. Cách tiếp cận đa chiều này biến bãi đỗ xe thành hạ tầng sống động, tạo giá trị kinh tế và phục vụ lợi ích cộng đồng.

Điều thành phố cần không phải dự án chắp vá, mà là chiến lược quy hoạch hạ tầng tĩnh đồng bộ, dài hạn. Bãi đỗ xe là hạ tầng công cộng chiến lược. Tương tự hệ thống thoát nước hay giao thông, hạ tầng đỗ xe phải được quy hoạch thành mạng lưới với bán kính phục vụ, quy mô tính toán rõ ràng và cơ chế đầu tư minh bạch. Không thể duy trì tư duy yêu cầu khu chung cư hay trung tâm thương mại tự xoay xở. Mô hình manh mún này đã phá sản khi quỹ đất cạn kiệt, tầng hầm ngập nước và nhu cầu phương tiện tăng cao.

Giải pháp quyết định là quy hoạch không gian cao tầng cho đỗ xe thông minh, gắn kết với khu vực phát triển TOD dọc tuyến metro. Thay vì trông chờ bãi đỗ xe ngầm đắt đỏ, thành phố cần xây mạng lưới trung tâm đỗ xe cao tầng phân bố khoa học theo nhu cầu từng cụm dân cư, thương mại, bệnh viện. Việc này đòi hỏi lập bản đồ nhu cầu hạ tầng tĩnh bài bản, nắm rõ khu vực thiếu không gian, áp lực tập trung ở đâu. Từ đó, thành phố xây dựng hệ thống quy chuẩn mới linh hoạt, đặc biệt, ưu tiên mô hình đỗ xe nổi đa tầng thông minh để khắc phục rủi ro biến đổi khí hậu.

Đồng thời, thành phố cần ban hành chính sách hỗ trợ đột phá để thu hút nguồn vốn. Cần miễn giảm tiền thuê đất; cho phép kinh doanh thương mại phụ trợ tại tầng trệt; cung cấp tín dụng xanh; rút ngắn thủ tục hành chính; cho phép chuyển đổi công năng linh hoạt; kết nối bãi đỗ xe với logistics đô thị. Trong các dự án chỉnh trang, phải bắt buộc dành tỉ lệ quỹ đất cho bãi đỗ xe công cộng như trường học hay công viên. Đô thị thông minh phải giải quyết triệt để bất tiện cơ bản của con người. Để phát triển bền vững, thành phố trước hết phải tìm đủ không gian đỗ xe, trả lại mặt đất an toàn và thông thoáng cho cư dân.