Làng nghề trăm tuổi tìm sức sống mới

Sản phẩm của làng rèn Phúc Sen rất đa dạng, nổi tiếng nhất là các loại dao dùng trong sinh hoạt hằng ngày. Ảnh: Yến Lê

Rộn ràng nghề rèn

Tiếng quai búa chan chát, đều đặn bên những lò lửa đỏ rực đã trở thành âm thanh quen thuộc đối với những người dân ở làng rèn Phúc Sen có lịch sử hơn 300 năm (nay là xóm Pắc Rằng, xã Quảng Uyên). Hiện tại, khoảng 160 lò rèn vẫn đỏ lửa, giải quyết việc làm cho hàng trăm lao động, mang lại thu nhập ổn định cho người dân.

Sản phẩm của làng rèn Phúc Sen rất phong phú và đa dạng, nổi tiếng nhất là các loại dao. Nguyên liệu dùng để rèn dao là những miếng nhíp ô tô đã hỏng. Theo những người thợ lành nghề, đây là loại nguyên liệu dễ mài, bền lưỡi và khó sứt mẻ. Để hoàn thành một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, trong đó có 4 công đoạn chính là cắt và dùng búa đập thành hình trước khi tôi thép, ram thép và mài thành phẩm. Muốn làm ra một sản phẩm có chất lượng tốt, người thợ phải có sức khỏe tốt, đồng thời có khả năng quan sát, lắng nghe và cảm nhận bằng đôi tay để điều chỉnh lực búa, tính toán được thời gian tôi, nhiệt độ tôi thép phù hợp.

Anh Lương Văn Lưu, một thợ rèn có nhiều kinh nghiệm ở Phúc Sen chia sẻ: "Khó nhất là công đoạn tôi thép. Công đoạn này quyết định đến chất lượng sản phẩm, thường do các thợ cả giàu kinh nghiệm thực hiện. Trước khi tôi dao, phải nhúng dao vào nước từ 1 đến 2 giây để tránh thép quá cứng hoặc quá mềm, dễ gãy. Lúc rèn dao, lửa phải hồng đều thì dao mới không bị nứt”.

Ngày nay, người dân Phúc Sen đã sử dụng máy dập thay cho quai búa, máy mài, máy tạo khuôn... để giảm sức lao động. Những công đoạn quan trọng nhất vẫn do người thợ trực tiếp thực hiện bằng phương pháp thủ công.

Hương Phja Thắp thơm mùi cây cỏ tự nhiên

Người dân ở xã Quảng Uyên còn có nghề làm hương Phja Thắp nổi tiếng, có mùi thơm đặc trưng của cây khảo hương và các nguyên liệu tự nhiên. Trải qua hàng trăm năm, người dân nơi đây vẫn duy trì nghề làm hương hoàn toàn thủ công.

Bà Hoàng Thị Bày, người đã có hàng chục năm làm hương chia sẻ: “Chúng tôi dùng cây mai để làm chân hương. Màu nhuộm được làm từ vỏ cây gạo, vỏ cây thông đỏ. Mùn cưa làm từ thân cây trầm. Còn lá bầu hắt được dùng để làm keo kết dính các chất liệu lại với nhau. Nhờ sử dụng các nguyên liệu này, hương Phja Thắp có mùi thơm tự nhiên, dễ cháy và có thể bảo quản lâu”.

Hương Phja Thắp được làm hoàn toàn thủ công bằng nguyên liệu từ tự nhiên. Ảnh: Bích Nguyên

Nếu như nghề rèn cần sức khỏe dẻo dai, thì nghề làm hương đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ. Tay thoăn thoắt chẻ tăm hương, bà Bày vui vẻ mô tả từng công đoạn làm nghề: “Cây mai sau khi được lấy về sẽ cắt thành đoạn dài khoảng 40cm, rồi chẻ thành từng que tăm hương. Chúng tôi nghiền nát gỗ thông mục để tạo thành màu. Tăm hương sau khi phơi khô được nhúng keo làm từ lá bầu hắt và lăn qua lớp mùn cưa trộn trầm vừa đủ 4 lần. Khi lăn phải nhanh tay lắc để bột vừa bám dính, vừa bảo đảm độ tròn đều của cây hương”.

Người tiêu dùng hiện nay có xu hướng ưa chuộng các sản phẩm thủ công, có nguồn gốc từ tự nhiên, thân thiện với môi trường, nhờ đó, hương Phja Thắp được nhiều người tìm mua. “Ngày càng có nhiều người biết đến và ưa dùng hương Phja Thắp nên thu nhập của chúng tôi tăng lên đáng kể” - bà Bày cho hay.

Độc đáo nghề làm giấy bản

Giấy bản là một loại giấy truyền thống của người Nùng ở xóm Dìa Trên, được sản xuất từ vỏ cây dướng (tiếng Nùng gọi là cây mạy sla) theo quy trình thủ công được truyền lại qua nhiều thế hệ. Giấy có đặc tính xốp nhẹ, bền dai, không nhòe khi viết vẽ, ít bị mối mọt hoặc giòn gẫy, ẩm nát.

Với nhiều ưu điểm, đặc biệt là độ bền, giấy bản hiện diện trong đời sống của người Nùng, nhất là ở các sinh hoạt tín ngưỡng (lễ tết, ma chay, cưới hỏi) và được dùng để lưu giữ các tài liệu như ghi chép thơ ca và truyện cổ dân gian, gia phả dòng họ...

Để thích ứng với thị trường, gia tăng nguồn thu từ nghề làm giấy truyền thống, người Nùng An còn sử dụng các loại quả làm màu để nhuộm giấy hoặc vẽ hoa văn chìm trang trí trên giấy. Bà con sáng tạo các sản phẩm đa dạng hơn từ giấy như làm sổ ghi chép, giấy vẽ tranh, quạt giấy, đồ lưu niệm... bán cho khách du lịch.

Ứng dụng mạng xã hội để lan tỏa sản phẩm làng nghề

Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử, nghề làm giấy bản, nghề làm hương, nghề rèn vẫn được đồng bào Nùng An ở xã Quảng Uyên gìn giữ, phát triển, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc. Để nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển làng nghề, bà con đã mở thêm các dịch vụ trải nghiệm làm nghề phục vụ du khách. Bà con đồng thời sử dụng các nền tảng mạng xã hội như Zalo, Facebook để lan tỏa hình ảnh, video quảng bá sản phẩm thủ công truyền thống tới nhiều người hơn. Nhiều người còn livestream giới thiệu các công đoạn làm nghề, nét sinh hoạt đời thường và văn hóa ẩm thực để quảng bá quê hương mình. Nhờ đó, làng nghề cũng như văn hóa Nùng An được nhiều người biết đến hơn.

Bà Triệu Thị Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch, thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cao Bằng cho biết: Chất lượng sản phẩm của các làng nghề được khẳng định qua sự tin dùng của khách hàng. Nhờ đó, Hoạt động của các làng nghề truyền thống đang góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân thông qua việc sản xuất, tiêu thụ sản phẩm. “Để giúp bà con tiêu thụ sản phẩm, phát triển làng nghề, chúng tôi đang đẩy mạnh quảng bá sâu hơn, rộng hơn sản phẩm làng nghề, nhất là trên các nền tảng mạng xã hội” - bà Hằng cho biết thêm.

Cùng với đó, chính quyền địa phương cũng đang vận động vận động người dân thành lập hợp tác xã, tổ nhóm liên kết sản xuất, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm, từng bước khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, chủ yếu theo quy mô hộ gia đình.

Được biết, Ủy ban nhân dân tỉnh Cao Bằng đã ban hành kế hoạch thực hiện Chương trình bảo tồn và phát triển làng nghề, ngành nghề nông thôn trên địa bàn tỉnh Cao Bằng giai đoạn 2026 - 2030. Theo đó, một trong những hoạt động trọng tâm của chương trình là đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại cho các sản phẩm làng nghề, nghề; đăng ký và hỗ trợ cơ sở thuộc làng nghề, nghề tham gia hội chợ, Festival làng nghề, chương trình quảng bá sản phẩm trong và ngoài tỉnh. Đồng thời thúc đẩy phát triển thương mại điện tử cho sản phẩm làng nghề thông qua các sàn thương mại điện tử, các kênh bán hàng trực tuyến (online), bán hàng tương tác trực tiếp (livestream) cho các sản phẩm làng nghề, nghề truyền thống. Cùng với đó là hỗ trợ mua sắm trang thiết bị, trang trí điểm trưng bày, giới thiệu sản phẩm để quảng bá, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm làng nghề; hỗ trợ xây dựng, nhân rộng các mô hình liên kết theo chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học, công nghệ mới và xử lý môi trường. Các hoạt động này sẽ giúp những làng nghề trăm tuổi ở Quảng Uyên có thêm sức sống mới.