Lãnh tụ tối cao Iran thay đổi nhân sự, hé lộ chiến lược mới với Mỹ

Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố cuộc chiến tại Iran đã giúp nước này có một ban lãnh đạo “rất lý trí”, “rất khác biệt” và “hợp lý hơn nhiều”. Tuy nhiên, việc 6 nhân vật cứng rắn vừa được đưa lên các vị trí an ninh hàng đầu trong tuần này cho thấy bộ máy lãnh đạo mới của Cộng hòa Hồi giáo có thể không ôn hòa, cũng không có xu hướng thỏa hiệp.

Theo truyền thông Mỹ, những người đang nổi lên trong bộ máy an ninh Iran đều trải qua phần lớn sự nghiệp hoạt động đối đầu với các thế lực thù địch ở bên ngoài và trấn áp an ninh trong nước.

Việc bổ nhiệm các quan chức cấp cao, được cho là do Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei thực hiện hôm 10/8, diễn ra một ngày sau khi Iran công bố bổ nhiệm ông Mohsen Rezaie làm người đứng đầu mới của Hội đồng An ninh quốc gia.

Các chuyên gia cho rằng những thay đổi này đánh dấu sự chuyển hướng so với cách tiếp cận thận trọng hơn dưới thời cha của ông Mojtaba, Ali Khamenei, người giữ cương vị Lãnh tụ tối cao cho đến khi bị Israel ám sát vào đầu cuộc chiến với Iran.

Bộ máy mới thể hiện hai ưu tiên song song: cứng rắn hơn với các đối thủ bên ngoài và cảnh giác hơn với vấn đề an ninh trong nước.

Theo ông Hamidreza Azizi, chuyên gia tại Viện Clingendael ở Hà Lan, Iran đang đồng thời chuẩn bị cho một môi trường đối ngoại đối đầu hơn và tiếp tục “an ninh hóa” không gian trong nước.

“Việc nhấn mạnh vào các hoạt động tấn công, thống nhất chỉ huy và ra quyết định nhanh hơn cho thấy giới lãnh đạo muốn chuyển từ cách tiếp cận răn đe vốn thận trọng của Ali Khamenei sang thứ có thể được gọi là ‘răn đe chủ động’”, ông Azizi nói với CNN.

Nhiều nhân vật xuất thân từ tình báo và quân đội

Theo ông Saeid Golkar, phó giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Tennessee (Mỹ), phần lớn những người được bổ nhiệm lần này có nền tảng tình báo.

“Bức tranh mà chúng ta đang chứng kiến là Cộng hòa Hồi giáo đang chuyển sang một chế độ quan liêu bị chi phối bởi an ninh”, ông nói.

Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, cho rằng cuộc cải tổ củng cố những lập trường “tối đa hóa và cứng rắn” hiện nay của chính quyền Iran, trong đó có yêu cầu Iran kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz, rút quân đội Mỹ khỏi khu vực và tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân.

Ông Rezaie từ lâu đã kêu gọi kháng cự Mỹ, dù vẫn thừa nhận cần duy trì không gian cho đàm phán.

Hồi tháng 3, ông cảnh báo rằng “nếu Mỹ tấn công cơ sở hạ tầng điện của Iran, lần này phương trình sẽ không phải là ‘mắt đền mắt’, mà sẽ là đầu, tay và chân đổi lấy một con mắt”.

Tháng trước, ông Rezaie tuyên bố: “Mỹ đã mắc bẫy, đã rơi vào cái bẫy của Iran, nhưng chúng tôi sẽ không để Mỹ thoát ra”.

"Gây sức ép lên Mỹ"

Ông Rezaie thuộc một phe trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tin rằng “cách duy nhất để giành được nhượng bộ từ Mỹ là tiếp tục chiến đấu, gây sức ép lên Mỹ và liên tục khiến Tổng thống Donald Trump phải chịu đau đớn” - theo ông Sina Azodi, trợ lý giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học George Washington.

Ông Azodi nhận định, việc Rezaie được thăng chức phù hợp với chiến lược tổng thể của Iran là kéo dài cuộc xung đột với Mỹ và tìm cách khiến các đồng minh của ông Trump thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Theo ông Vali Nasr, tác giả cuốn “Đại chiến lược của Iran”, “giới lãnh đạo hiện nay ở Tehran sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn rất nhiều”.

Ông Nasr cho rằng giới lãnh đạo Iran tin phản ứng “yếu” của nước này trước việc Mỹ tiêu diệt Qasem Soleimani, chỉ huy lực lượng Quds tinh nhuệ của Iran, năm 2020 là một trong những nguyên nhân khiến ông Trump gia tăng sức ép trong nhiệm kỳ thứ hai.

Tướng Soleimani bị tên lửa của Mỹ ám sát tại Baghdad vào cuối nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Iran khi đó không đáp trả trực tiếp, dù đưa ra những tuyên bố giận dữ.

Nhóm lãnh đạo mới sẵn sàng hơn trong việc sử dụng “trực tiếp năng lực quân sự của Iran và thách thức các đối thủ mà không còn bị ràng buộc bởi mức độ kiềm chế như trước”, theo nhà phân tích Israel và chuyên gia theo dõi Iran Danny Citrinowicz.

Siết an ninh trong từng khu dân cư

Một trong những quyết định bổ nhiệm mới đưa một cựu quan chức tình báo trở lại, lần này đứng đầu lực lượng dân quân tình nguyện Basij, nằm dưới sự kiểm soát của Vệ binh Cách mạng và từng đóng vai trò lớn trong việc trấn áp các cuộc biểu tình hồi tháng 1.

Hossein Taeb, một đồng minh thân cận của Mojtaba Khamenei, “là nhân vật đặc biệt gây tranh cãi và chia rẽ trong thời gian lãnh đạo cơ quan tình báo của IRGC, gắn chặt với bộ máy an ninh cứng rắn”, theo ông Sina Toossi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách quốc tế.

Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với Taeb năm 2010 vì vai trò của ông trong việc trấn áp các cuộc biểu tình diễn ra một năm trước đó.

Nhiệm vụ mới của Taeb bao gồm củng cố “mạng lưới tình báo công cộng” của Basij, tận dụng các công nghệ hiện đại và mở rộng tổ chức lực lượng này tới từng khu dân cư - theo chuyên gia Toossi.

Nhà nghiên cứu độc lập Babak Vahdad đánh giá, điều này cho thấy một nỗ lực nhằm khiến hoạt động tình báo và an ninh nội bộ trở nên “chi tiết và sâu sát hơn”: đưa hoạt động thu thập thông tin, phát hiện và cảnh báo sớm xuống sâu hơn vào từng khu dân cư, mạng lưới xã hội địa phương và các nhà thờ Hồi giáo.

Động thái này đặc biệt đáng chú ý sau một cuộc chiến mà sự thâm nhập, mạng lưới bí mật, phá hoại và những thất bại về tình báo đã trở thành một trong những điểm yếu nghiêm trọng nhất của Cộng hòa Hồi giáo Iran - ông Vahdad nhận định.

Theo ông Golkar, các quyết định bổ nhiệm mới có thể là nỗ lực của ông Mojtaba Khamenei nhằm “đưa các đồng minh vào những vị trí có ảnh hưởng trong trường hợp sức ép kinh tế gia tăng và châm ngòi một cuộc nổi dậy mới”.

Do ông Mojtaba Khamenei thời gian dài không xuất hiện trước công chúng, các nhà phân tích vẫn chưa chắc chắn liệu ông có thực sự là kiến trúc sư của bộ máy mới hay không.

Tuy nhiên, sự kết hợp giữa Taeb, Rezaie, Ahmad Vahidi – hiện là tư lệnh IRGC – cùng nhiều cựu quan chức an ninh và quân sự khác “cho thấy giới lãnh đạo ngày càng dựa vào những nhân vật giàu kinh nghiệm trong tình báo và quân đội để củng cố hệ thống sau chiến tranh”, ông Azizi nói với CNN.