Lao động thời số hóa - thích ứng để bứt phá (Bài 3)

Bài 3:
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC

Là một trong những trung tâm công nghiệp lớn của Việt Nam, thành phố Đồng Nai đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động của tự động hóa và chuyển đổi số. Với hàng chục khu công nghiệp (KCN) và hàng ngàn dự án đầu tư, lực lượng công nhân, người lao động (NLĐ) tại đây giữ vai trò nòng cốt trong phát triển kinh tế địa phương.

Công nhân Công ty TNHH Smart Topbank (phường Long Thành) nhanh nhạy trong ứng dụng tự động hóa tại doanh nghiệp. Ảnh: Nguyễn Hòa

Tuy nhiên, giai đoạn mới đang đặt ra nhiều thách thức cũng như mở ra những cơ hội đáng kể cho NLĐ.

Cơ hội bứt phá, nâng cấp tay nghề

Trước hết, không thể phủ nhận tự động hóa mang lại nhiều cơ hội tích cực. Các dây chuyền sản xuất thông minh giúp giảm bớt các công việc nặng nhọc, nguy hiểm, từ đó cải thiện điều kiện lao động và đảm bảo an toàn cho công nhân. Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ cũng mở ra nhu cầu mới về lao động có kỹ năng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực: vận hành máy móc, lập trình, bảo trì hệ thống tự động. Điều này tạo điều kiện để NLĐ nâng cao tay nghề, cải thiện thu nhập và có cơ hội thăng tiến trong công việc.

Ngoài ra, sự phát triển của công nghệ cũng tạo ra những ngành nghề mới và phát triển mạnh. Các lĩnh vực như: sản xuất thông minh, logistics hiện đại hay dịch vụ kỹ thuật số đều cần đến lực lượng lao động có kỹ năng. Điều này mở ra con đường phát triển nghề nghiệp đa dạng hơn, thay vì chỉ bó hẹp trong các công việc tay chân truyền thống.

Gần 10 năm gắn bó với Công ty TNHH Cơ khí động lực Toàn cầu (phường Trảng Dài), chị Trần Thị Diệu Thu được đánh giá cao bởi sự tận tụy, thích ứng nhanh và giàu sáng kiến. Những sáng kiến từ thực tiễn góp phần cải thiện chất lượng sản phẩm của tổ lắp ráp. “Khi công ty ứng dụng tự động hóa vào sản xuất, NLĐ làm việc nhẹ nhàng và có thời gian để sáng tạo, nâng cao tay nghề và phát huy tác dụng trong công việc để tăng thu nhập” - chị Thu chia sẻ.

Ông Nguyễn Văn Tiếp, Chủ tịch Công đoàn cơ sở Công ty hữu hạn Cơ khí động lực Toàn Cầu cho biết: Khi doanh nghiệp (DN) đẩy mạnh ứng dụng công nghệ vào hoạt động sản xuất, kinh doanh, toàn thể NLĐ trong công ty đều thể hiện tinh thần chủ động học hỏi, sẵn sàng đổi mới tư duy và thích ứng nhanh với môi trường làm việc hiện đại. Đây là yếu tố quan trọng giúp DN nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm; đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Ông Nguyễn Quốc Trường, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ chiếu xạ Ánh Dương (KCN công nghệ cao Long Thành) cho hay: Kỷ nguyên tự động hóa đang tạo ra bước ngoặt lớn đối với lực lượng công nhân Đồng Nai. Dù đối mặt với nguy cơ mất việc làm và áp lực nâng cao kỹ năng, NLĐ cũng có cơ hội vươn lên làm chủ công nghệ và cải thiện thu nhập. Trong bối cảnh đó, khả năng thích ứng và học hỏi sẽ là chìa khóa quyết định để công nhân không bị bỏ lại phía sau, trở thành lực lượng tiên phong trong nền công nghiệp hiện đại.

Chủ động thích ứng để không bị lạc hậu

Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định rõ quan điểm coi khoa học - công nghệ và chuyển đổi số là động lực then chốt cho phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, chuyển đổi số không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động sản xuất và quản lý mà còn là quá trình thay đổi toàn diện phương thức phát triển, từ mô hình truyền thống sang mô hình dựa trên dữ liệu và công nghệ số.

Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh vai trò trung tâm của NLĐ và DN. Chính vì vậy, bài toán đặt ra không chỉ là “chuyển đổi nhanh đến đâu” mà còn là “chuyển đổi như thế nào để không ai bị bỏ lại phía sau”. Câu trả lời nằm ở sự hợp lực giữa chính quyền và DN trong việc định hướng, hỗ trợ và đồng hành cùng NLĐ.

Tại Đồng Nai, quá trình triển khai tự động hóa cũng đặt ra không ít thách thức. Trước hết, thách thức lớn nhất mà NLĐ phải đối mặt là nguy cơ mất việc làm do máy móc thay thế. Các dây chuyền sản xuất hiện đại ngày càng được tự động hóa, từ lắp ráp, kiểm tra chất lượng đến đóng gói. Những công việc mang tính lặp lại, không đòi hỏi kỹ năng cao đang dần bị robot đảm nhiệm với tốc độ nhanh hơn, độ chính xác cao hơn và chi phí thấp hơn về lâu dài. Điều này khiến một bộ phận NLĐ, đặc biệt là lao động phổ thông, đứng trước nguy cơ bị đào thải nếu không kịp thích nghi.

Bên cạnh đó là sức ép từ chuyển đổi xanh và bền vững. Đồng Nai còn thúc đẩy “xanh hóa” công nghiệp, áp dụng công nghệ hiện đại để quản lý môi trường và sản xuất bền vững. Điều này buộc DN phải đổi mới công nghệ, kéo theo yêu cầu mới đối với công nhân. NLĐ không chỉ cần kỹ năng kỹ thuật mà còn phải tuân thủ các quy trình sản xuất sạch, tiết kiệm năng lượng và an toàn môi trường. Nếu không đáp ứng được, họ dễ bị tụt lại phía sau trong quá trình chuyển đổi.

Theo báo cáo của Sở Nội vụ, thời gian qua, mặc dù nguồn cung lao động có bằng cấp, chứng chỉ trên địa bàn thành phố tăng lên đáng kể, tuy nhiên chất lượng và kỹ năng thực hành của NLĐ chưa đồng đều, năng lực thích ứng với môi trường làm việc thực tế còn hạn chế. Một số ngành, nghề đào tạo chưa thực sự phù hợp với nhu cầu sản xuất, kinh doanh của DN; tỷ lệ sinh viên, học sinh tốt nghiệp làm việc đúng chuyên ngành đào tạo còn thấp, ước đạt khoảng 65%. Trong đó, tình hình thiếu hụt lao động tại các KCN trong giai đoạn cuối năm 2025 ước tính hơn 36 ngàn người, tập trung chủ yếu ở nhóm lao động kỹ thuật và công nhân có tay nghề.

Bên cạnh đó, hiện nguồn lao động chất lượng cao vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển của các ngành công nghệ cao, đặc biệt là chuyển đổi số, công nghệ vi mạch bán dẫn, tự động hóa, trong khi cơ cấu ngành nghề đào tạo vẫn thiên về các lĩnh vực kỹ thuật truyền thống. Nhìn chung, khoảng cách giữa cung và cầu lao động trên địa bàn thành phố vẫn còn lớn, đặc biệt ở nhóm lao động kỹ thuật và lao động có tay nghề cao. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc điều chỉnh cơ cấu đào tạo nghề, gắn kết chặt chẽ hơn giữa cơ sở giáo dục đào tạo với DN.

Chủ tịch Công đoàn Công ty TNHH Giấy Yuen Foong Yu Đồng Nai (phường Long Thành) Đỗ Nguyên Phương cho biết: Việc tự động hóa của các DN hiện nay đã thay thế con người trong nhiều phần việc lao động chân tay. Do đó đòi hỏi NLĐ phải nâng cao năng lực, biết tận dụng lợi thế để khẳng định mình trong công việc; bởi nếu NLĐ không nâng cấp mình thì sẽ bị lạc hậu, thậm chí dôi dư và dễ bị sa thải nếu không có kỹ năng nghề.

Ông Phan Tới Thọ Hiệp, Chủ tịch Công đoàn Công ty TNHH Nec Tokin Electronics Việt Nam (KCN Long Bình) cho hay: Những NLĐ chủ động học hỏi, nâng cao tay nghề và kỹ năng số sẽ có lợi thế rõ rệt, không chỉ giữ vững việc làm mà còn có khả năng tiếp cận các vị trí có thu nhập và điều kiện làm việc tốt hơn. Chính vì vậy, quá trình chuyển đổi sang sản xuất tự động hóa không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà còn là bài toán về phát triển nguồn nhân lực bền vững trong giai đoạn mới.

Từ thực tế sản xuất và nhu cầu thực của khách hàng, các DN cho rằng, để thích ứng với kỷ nguyên tự động hóa, NLĐ ở Đồng Nai cần chủ động học tập, nâng cao kỹ năng và sẵn sàng chuyển đổi nghề nghiệp. Việc chậm thích ứng có thể khiến NLĐ đối mặt với nguy cơ mất việc làm hoặc tụt hậu. Khi mỗi công nhân trở thành một “mắt xích số” vững vàng, DN sẽ vận hành hiệu quả hơn và nền kinh tế sẽ phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Nguyễn Hòa - Thư Ngọc

Bài cuối: Phát triển lực lượng lao động chất lượng cao