Lao tiềm ẩn: 'kẻ giấu mặt' trong cộng đồng

Chụp X-quang phổi sàng lọc bệnh lao.

Âm thầm tồn tại nhưng tiềm ẩn nguy cơ lớn

Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Thanh Huyền, Bệnh viện Phổi Trung ương cho biết, nhiễm lao hay lao tiềm ẩn thực chất là phản ứng miễn dịch kéo dài của cơ thể trước sự hiện diện của vi khuẩn lao, nhưng chưa xuất hiện biểu hiện bệnh.

“Nhiễm lao hay lao tiềm ẩn là một trạng thái đáp ứng miễn dịch liên tục với sự kích thích của kháng nguyên vi khuẩn lao mà không có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào cho thấy bệnh lao hoạt động”, bác sĩ Huyền cho biết.

Ở trạng thái này, vi khuẩn lao vẫn tồn tại trong cơ thể nhưng bị hệ miễn dịch kiểm soát, không sinh trưởng và không gây triệu chứng. Vì vậy, người nhiễm lao tiềm ẩn hoàn toàn không lây bệnh và cũng chưa bị ảnh hưởng đến sức khỏe.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nằm ở khả năng “tái hoạt động” của vi khuẩn. Khi hệ miễn dịch suy yếu, vi khuẩn lao có thể phát triển trở lại, chuyển từ trạng thái tiềm ẩn sang bệnh lao hoạt động và trở thành nguồn lây nhiễm cho cộng đồng.

Cơ chế lây truyền của bệnh lao chủ yếu xuất phát từ bệnh nhân lao phổi. Vi khuẩn lao được phát tán qua các hạt khí dung trong không khí, đặc biệt trong môi trường kín. Khi người bệnh nói chuyện, ho hoặc hắt hơi, hàng nghìn vi khuẩn có thể được giải phóng ra môi trường.

Sàng lọc lao tại cộng đồng.

Theo phân tích của bác sĩ Huyền, các hạt chứa vi khuẩn lao có thể tồn tại trong không khí trong nhiều giờ. Khi người khác hít phải, vi khuẩn sẽ đi sâu vào phế nang và gây nhiễm lao.

“Khoảng 90% trường hợp hệ miễn dịch cơ thể sẽ ức chế, kìm hãm vi khuẩn lao; khoảng 5-10% phát triển bệnh lao”, bác sĩ Huyền cho biết.

Hiện nay, lao tiềm ẩn khá phổ biến trên toàn cầu. Chỉ khoảng 30% số người phơi nhiễm với vi khuẩn lao sẽ bị nhiễm lao, trong số người nhiễm này, khoảng 5% sẽ phát triển bệnh lao trong 1-2 năm đầu sau nhiễm; 5%-10% sẽ phát triển bệnh lao sau nhiều năm; 90% sẽ không phát triển bệnh lao.

Dù tỷ lệ chuyển thành bệnh không cao, nhưng với số lượng người nhiễm lớn, đây vẫn là nguồn nguy cơ tiềm tàng. Đặc biệt, nguy cơ này tăng lên rõ rệt ở những người có hệ miễn dịch suy giảm.

Phát hiện sớm để chặn đứng nguồn lây

Theo các chuyên gia, nguy cơ phát triển từ lao tiềm ẩn thành bệnh lao phụ thuộc nhiều vào tình trạng sức khỏe của mỗi người. Những nhóm có nguy cơ cao bao gồm người nhiễm HIV, người mắc bệnh mạn tính như tiểu đường, suy thận, người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, hoặc những người có tiền sử tiếp xúc gần với bệnh nhân lao.

Chương trình Chống lao Quốc gia đã chủ động thực hiện đẩy mạnh công tác tầm soát, phát hiện lao, lao tiềm ẩn, lao sớm, lao kháng thuốc để đưa người bệnh điều trị, ngăn chặn nguồn lây trong cộng đồng. Tuy nhiên, nhận thức của cộng đồng về bệnh lao vẫn còn hạn chế. Không ít trường hợp khi có triệu chứng nghi ngờ lại tự ý điều trị như bệnh hô hấp thông thường, dẫn đến việc bỏ sót bệnh và làm tăng nguy cơ lây lan.

Bên cạnh đó, tâm lý e ngại, sợ bị kỳ thị cũng khiến một số người bệnh trì hoãn điều trị, làm bệnh tiến triển nặng hơn và kéo dài nguồn lây trong xã hội.

Chương trình Chống lao Quốc gia đã chủ động thực hiện đẩy mạnh công tác tầm soát, phát hiện lao, lao tiềm ẩn, lao sớm, lao kháng thuốc để đưa người bệnh điều trị, ngăn chặn nguồn lây trong cộng đồng.

Trong khi đó, bệnh lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Tuy nhiên, quá trình điều trị thường kéo dài, thuốc có thể gây mệt mỏi, ảnh hưởng đến sinh hoạt và kinh tế, khiến một số bệnh nhân bỏ dở giữa chừng. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị mà còn có nguy cơ dẫn đến lao kháng thuốc.

Các chuyên gia nhấn mạnh, việc chủ động phát hiện sớm, truy vết và điều trị kịp thời đóng vai trò then chốt trong kiểm soát bệnh lao. Điều này không chỉ giúp cứu sống người bệnh mà còn giảm nhanh nguồn lây trong cộng đồng.

Để phát hiện lao tiềm ẩn, bác sĩ Huyền cho biết cần dựa trên các xét nghiệm chuyên biệt kết hợp loại trừ bệnh lao hoạt động.

“Chẩn đoán lao tiềm ẩn dựa trên 2 yếu tố: Xét nghiệm Mantoux hoặc IGRA dương tính; loại trừ được mắc lao hoạt động qua khám lâm sàng, X-quang phổi, xét nghiệm đờm hoặc dấu hiệu bất thường ở các cơ quan ngoài phổi nghi lao. Chỉ điều trị lao tiềm ẩn khi đủ 2 yếu tố để tránh việc điều trị không đầy đủ dẫn tới kháng thuốc”, bác sĩ Huyền nói.

Việc điều trị lao tiềm ẩn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi có thể ngăn ngừa tới 90% nguy cơ phát triển thành bệnh lao.

Do đó, để kiểm soát hiệu quả bệnh lao, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như tăng cường sàng lọc ở nhóm nguy cơ cao, mở rộng tiếp cận xét nghiệm, bảo đảm điều trị đầy đủ cho người bệnh và đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ.

Bên cạnh đó, việc áp dụng các công cụ mới, thuốc mới và vaccine trong phòng chống lao cũng được xem là hướng đi quan trọng trong tương lai, góp phần từng bước giảm gánh nặng bệnh lao đối với xã hội.

Để giảm bớt gánh nặng bệnh lao cần chủ động triển khai khám, phát hiện bệnh nhân lao tại cộng đồng và thực hiện luân phiên tại các địa phương, tỉnh/thành phố trên toàn quốc; lồng ghép hoạt động khám sàng lọc vào hoạt động phòng, chống bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng; tăng cường khám sàng lọc bệnh nhân lao trong đối tượng công nhân, người lao động tại các khu công nghiệp.

Mỗi người dân cần có kiến thức bảo vệ mình và người thân để phòng lây nhiễm bệnh lao ra cộng đồng.

THIÊN LAM