Lấp khoảng trống kỹ thuật để chấm dứt ‘mượn danh’ xuất xứ hàng nội địa
Từ ngày 01/01/2027, thị trường hàng hóa lưu thông trong nước sẽ có thêm một thước đo kỹ thuật rõ ràng hơn để xác định thế nào là sản phẩm có xuất xứ Việt Nam khi Nghị định số 384/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực.

Ảnh minh hoạ
Trong nhiều năm, hệ thống quy định về xuất xứ của Việt Nam chủ yếu tập trung cho hoạt động xuất nhập khẩu và ưu đãi thuế quan thông qua Nghị định số 31/2018/NĐ-CP, trong khi quy định ghi nhãn ở thị trường nội địa như Nghị định số 37/2026/NĐ-CP mới dừng ở yếu tố hình thức.
Sự thiếu vắng bộ tiêu chí định lượng về nội dung và bản chất đã khiến việc phân định sản phẩm sản xuất tại Việt Nam gặp nhiều vướng mắc, vừa làm cơ quan chức năng lúng túng khi kiểm tra, vừa gây ảnh hưởng đến uy tín của các doanh nghiệp đầu tư sản xuất bài bản cũng như quyền được thông tin chính xác của người tiêu dùng và Cuộc vận động Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam.
Bởi vậy, việc ban hành Nghị định số 384/2026/NĐ-CP nhằm cụ thể hóa nhiệm vụ của Quốc hội tại Nghị quyết số 109/2023/QH15 được xem là bước hoàn thiện mảnh ghép pháp lý còn thiếu cho thương mại nội địa theo tinh thần không phát sinh thủ tục hành chính hay giấy phép con.
Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), nghị định giúp thiết lập căn cứ kỹ thuật minh bạch để xác định xuất xứ hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước, chấm dứt tình trạng một số sản phẩm nhập khẩu nguyên chiếc hoặc dùng linh kiện nước ngoài chỉ qua lắp ráp, gia công hay đóng gói đơn giản nhưng vẫn gắn nhãn xuất xứ Việt Nam.
Với hàng hóa không thuần túy có sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, nghị định đưa ra ngưỡng định lượng cụ thể gồm tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa cấp 4 số (CTC) hoặc hàm lượng giá trị Việt Nam (VVC) đạt tối thiểu 30% tính trên giá xuất xưởng, bên cạnh tiêu chí xuất xứ thuần túy (WO).
Điểm đáng chú ý về mặt kinh tế là quy định cho phép cộng trực tiếp các chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), thiết kế bo mạch, phát triển phần mềm và kiểm thử thực hiện tại Việt Nam vào tỷ lệ VVC, qua đó khuyến khích doanh nghiệp đầu tư chiều sâu công nghệ và chuỗi cung ứng thay vì chỉ dừng ở khâu lắp ráp giản đơn.
Ngược lại, Điều 7 của nghị định loại trừ thẳng thắn các công đoạn gia công, chế biến đơn giản như sơ chế, bảo quản, lau chùi, phân loại, dán nhãn hay đóng gói đơn thuần khỏi việc được công nhận xuất xứ Việt Nam.
Tuy nhiên, ngưỡng VVC tối thiểu 30% tính trên giá xuất xưởng cũng đặt ra bài toán quản trị chi phí không hề nhỏ cho doanh nghiệp. Để chứng minh tỷ lệ giá trị tạo ra trong nước một cách thuyết phục, doanh nghiệp phải bóc tách rõ ràng chi phí nguyên liệu nhập khẩu và các khoản chi phí hợp lệ tại Việt Nam, đồng thời bảo đảm số liệu kê khai khớp với sổ sách kế toán. Nếu doanh nghiệp không chuẩn hóa hệ thống hạch toán từ sớm, việc tính toán VVC hoặc xác định đúng mã HS đầu vào và đầu ra dễ phát sinh sai lệch khi bị kiểm tra.
Về phương thức điều hành, nghị định chọn cách tiếp cận giảm thủ tục đầu vào nhưng siết trách nhiệm và kiểm soát sau khi hàng hóa lưu thông. Theo cơ chế tự nguyện, tự kê khai và tự chịu trách nhiệm, doanh nghiệp không phải xin cấp phép trước khi dán nhãn, nhưng phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ chứng minh xuất xứ như hóa đơn, chứng từ đầu vào, bảng kê nguyên liệu và quy trình sản xuất trong thời hạn 5 năm theo Điều 9 dưới dạng bản giấy hoặc dữ liệu điện tử để phục vụ thanh tra, hậu kiểm đột xuất.
Song song đó, Điều 12 quy định lộ trình chuyển tiếp 12 tháng cho phép sử dụng vỏ bao bì, nhãn mác đã in sẵn trước ngày 01/01/2027 đến hết vòng đời sản phẩm hoặc hết hạn sử dụng ghi trên bao bì, giúp hạn chế lãng phí tồn kho và tránh gián đoạn kinh doanh.
Ông Nguyễn Anh Sơn cho biết Cục Xuất nhập khẩu đang triển khai song song hỗ trợ doanh nghiệp và kiểm soát rủi ro, trong đó có việc vận hành chuyên trang thông tin về xuất xứ hàng hóa nội địa, phát hành sổ tay hướng dẫn bản in và điện tử kèm biểu mẫu, công thức tính VVC và ví dụ theo ngành hàng, tổ chức tập huấn (đã thực hiện tại TP. Hồ Chí Minh, Huế và tiếp tục tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng) cùng Sở Công Thương, VCCI và các hiệp hội; đồng thời phối hợp giữa lực lượng quản lý thị trường và cơ quan hải quan chia sẻ dữ liệu nguyên liệu nhập khẩu để hậu kiểm trọng tâm các nhóm hàng có nguy cơ gian lận cao.
Nhìn từ góc độ thực thi chính sách, chuyển trọng tâm sang hậu kiểm dựa trên quản lý rủi ro giúp giảm gánh nặng giấy tờ cho doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc, nhưng đồng thời dồn áp lực tuân thủ về phía khâu lưu trữ chứng từ và đối chiếu dữ liệu sau này. Khi dữ liệu nhập khẩu nguyên liệu của hải quan được kết nối với hoạt động kiểm tra thị trường, những mặt hàng có tỷ lệ đầu vào ngoại lớn nhưng quy trình chế biến trong nước còn mỏng sẽ dễ rơi vào diện giám sát kỹ hơn.
Vì thế, rà soát mã HS, lập bảng kê giá thành, kiểm kê bao bì tồn kho và chuẩn hóa hồ sơ kế toán - sản xuất trước thời điểm nghị định có hiệu lực là bước chuẩn bị thiết thực để doanh nghiệp vừa tận dụng được khoảng trống chuyển tiếp, vừa tránh rủi ro pháp lý về sau.
