Lễ Cúng bản của người Thái ở Điện Biên - Nét đẹp văn hóa gắn kết cộng đồng

Đại diện các xã lên nhận chứng nhận Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia "Lễ cúng bản". (Nguồn: Cục Văn hóa các Dân tộc Việt Nam)

Ngày 2/4/2026, tại bản U Va, xã Thanh Yên, tỉnh Điện Biên đã diễn ra lễ công bố và trao Quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh “Lễ Cúng bản của người Thái tỉnh Điện Biên” vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.

Sự kiện không chỉ là niềm vui của đồng bào Thái nơi đây mà còn là dấu mốc quan trọng trong hành trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc vùng Tây Bắc.

Trong đời sống văn hóa của người Thái ở Điện Biên, lễ Cúng bản (lễ Xên bản) từ lâu đã trở thành một nghi lễ quen thuộc, mang đậm màu sắc tín ngưỡng dân gian. Nghi lễ này phản ánh sâu sắc thế giới quan, nhân sinh quan của người Thái, đồng thời thể hiện niềm tin vào sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa hiện tại với tổ tiên, cội nguồn.

Lễ Cúng bản (Xên bản) thường được tổ chức vào mùa xuân-thời điểm cây cối đâm chồi nảy lộc, hoa ban nở trắng núi rừng, cũng là lúc người dân bắt đầu bước vào một vụ sản xuất mới. Trong ngày lễ, mọi người cùng nhau chuẩn bị lễ vật, trang phục, không gian cúng bái. Không khí rộn ràng nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính đối với thần linh và tổ tiên.

Lễ Xên bản không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng, mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ trong bản, mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu mà còn là dịp để cộng đồng cùng nhau tưởng nhớ tổ tiên, tri ân thần linh đã che chở cho bản làng.

Phần lễ trang nghiêm - nơi hội tụ niềm tin và lòng biết ơn

Trong lễ Xên bản, người giữ vai trò quan trọng nhất là thầy mo-người đại diện cho cộng đồng giao tiếp với thần linh. Các nghi thức trong phần lễ được tiến hành cẩn trọng, theo trình tự đã được truyền lại từ bao đời.

Phần lễ thường bao gồm hai nghi thức chính: cúng cọp sửa và cúng chấu xửa. Cúng cọp sửa được thực hiện tại khu vực cây thiêng ở đầu bản. Theo quan niệm của người Thái, mỗi bản đều có một cây cổ thụ lớn được chọn làm nơi thờ phụng, gọi là cây trụ mường. Đây được xem là nơi hội tụ hồn bản, nơi thần linh cư ngụ và bảo vệ cuộc sống của dân làng.

Khu vực gốc cây thiêng là nơi linh thiêng, có nhiều quy định nghiêm ngặt. Con gái thường không vào khu vực này, còn con trai chỉ được vào một lần trong năm trước ngày lễ để phát dọn, chuẩn bị không gian cúng. Người dân tin rằng việc tùy tiện xâm phạm nơi thiêng sẽ làm kinh động thần linh và mang lại điều không may cho bản.

Khi nghi lễ bắt đầu, thầy mo dâng lễ vật và khấn mời các vị thần như thần núi, thần sông, thần rừng… Những vị thần này được xem là những đấng bảo hộ cho bản làng, mang lại sự bình an và mùa màng tốt tươi. Lời khấn được cất lên trong không gian tĩnh lặng, thể hiện niềm tin sâu sắc của con người đối với thế giới siêu nhiên.

Tiếp theo là nghi thức cúng mười hai hồn, tượng trưng cho mười hai bộ phận trên cơ thể con người và cũng tương ứng với mười hai tháng trong năm. Nghi thức này mang ý nghĩa cầu mong sức khỏe cho từng thành viên trong cộng đồng, đồng thời mong muốn một năm đủ đầy, thuận lợi.

Các hoạt động của Lễ hội Cúng bản góp phần thực hiện hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể các dân tộc trên địa bàn xã Thanh Yên. (Nguồn: Cục văn hóa các dân tộc Việt Nam)

Một phần không thể thiếu trong lễ Xên bản là việc thầy mo đọc tên những người đã khuất của bản theo trình tự từ xa xưa đến hiện tại. Người Thái quan niệm rằng linh hồn của tổ tiên luôn dõi theo, phù hộ cho con cháu. Việc mời gọi các hồn về dự lễ thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời gắn kết thế giới của người sống với thế giới của tổ tiên.

Sau nghi thức cúng tại cây thiêng, cộng đồng tiếp tục thực hiện lễ cúng tại nhà trưởng bản-gọi là cúng chấu xửa. Đây là nghi lễ khẳng định vai trò của trưởng bản trong việc điều hành đời sống cộng đồng, đồng thời cầu mong sự đoàn kết, thống nhất giữa các gia đình.

Sau phần lễ trang nghiêm, người dân thường tổ chức các hoạt động giao lưu văn hóa, ẩm thực, trò chơi dân gian. Những điệu múa, lời hát vang lên trong không khí vui tươi, tạo nên bức tranh sinh động về đời sống văn hóa của người Thái. Phần hội không chỉ giúp mọi người thư giãn sau những ngày lao động mà còn là dịp để gắn kết cộng đồng, củng cố tình làng nghĩa bản.

Hiện nay, lễ Xên bản vẫn được duy trì tại nhiều địa phương ở tỉnh Điện Biên, với sự tham gia của hàng chục bản làng. Sự tồn tại bền bỉ của nghi lễ cho thấy sức sống mạnh mẽ của văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.

Giữ gìn lễ hội - trách nhiệm của cộng đồng và thế hệ trẻ

Việc lễ Xên bản được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm tự hào lớn đối với đồng bào Thái tỉnh Điện Biên. Tuy nhiên, cùng với niềm vinh dự đó là trách nhiệm gìn giữ và phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

Các tiết mục múa Thái tại Lễ công bố di sản văn hóa phi vật thể. (Nguồn: Cục văn hóa các dân tộc Việt Nam)

Trong những năm gần đây, chính quyền địa phương và ngành văn hóa đã tích cực phối hợp với cộng đồng để bảo tồn lễ hội. Các hoạt động tái hiện lễ Xên bản được tổ chức trong những dịp lễ hội văn hóa, thu hút sự quan tâm của du khách. Điều này không chỉ giúp quảng bá hình ảnh văn hóa của người Thái mà còn góp phần phát triển du lịch cộng đồng.

Việc bảo tồn lễ hội cũng gắn liền với phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, khi cộng đồng tự hào về di sản của mình, họ sẽ chủ động gìn giữ những giá trị tốt đẹp, hạn chế những tập tục lạc hậu. Điều này góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và bền vững.

Tỉnh Điện Biên hiện có nhiều di sản văn hóa phi vật thể được công nhận ở cấp quốc gia, trong đó cộng đồng dân tộc Thái đóng góp nhiều giá trị tiêu biểu. Những di sản này không chỉ là tài sản văn hóa mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế-xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực du lịch.

Tuy nhiên, quá trình khai thác giá trị di sản cũng đặt ra không ít thách thức. Nếu không được quản lý khoa học, việc thương mại hóa quá mức có thể làm biến dạng các nghi thức truyền thống. Vì vậy, việc bảo tồn lễ Xên bản cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng giá trị nguyên bản, đồng thời kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hóa, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng với sự quan tâm của chính quyền và sự đồng lòng của cộng đồng, lễ Xên bản vẫn đang được gìn giữ như một báu vật tinh thần của người Thái.

Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị mới xuất hiện, lễ Xên bản vẫn giữ được vị trí riêng trong đời sống cộng đồng người Thái. Mỗi mùa xuân về, khi hoa ban nở trắng núi rừng, tiếng khấn của thầy mo lại vang lên bên gốc cây thiêng, nhắc nhở con người nhớ về cội nguồn, về sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và cộng đồng.

Việc ghi danh lễ Xên bản vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia không chỉ là sự ghi nhận giá trị văn hóa độc đáo, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ bản sắc dân tộc. Đây cũng là động lực để các thế hệ tiếp nối cùng chung tay bảo tồn những nét đẹp văn hóa truyền thống, góp phần xây dựng quê hương Điện Biên ngày càng giàu đẹp, văn minh./.