Lễ hội đền Bà Triệu: Độc đáo nghi thức 'kiệu bay' và những thanh âm xứ Thanh

Hiện tượng “kiệu bay” với những chuyển động xoay, tiến, lùi tạo nên nét riêng trong nghi thức rước kiệu tại Lễ hội đền Bà Triệu

Nghi thức rước bóng Vua Bà và hiện tượng “kiệu bay”

Lễ hội đền Bà Triệu được tổ chức hằng năm vào tháng Hai âm lịch tại Khu di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt Bà Triệu, gắn với việc tưởng nhớ Anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh và các nghĩa sĩ tham gia cuộc khởi nghĩa năm 248. Năm 2022, lễ hội được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Trong các nghi thức của lễ hội, rước bóng Vua Bà, còn gọi là rước kiệu, là điểm nhấn thu hút sự quan tâm của người dân và du khách.

Đoàn rước có đội cờ đi đầu, tiếp đến là trống, chiêng, đội chấp kích và các loại kiệu như kiệu hương án, kiệu bát cống, kiệu song loan, kiệu long đình, kiệu võng. Trong đó, kiệu bát cống rước Vua Bà được sơn son thếp vàng, do 16 người khiêng.

Hành trình rước kiệu bắt đầu từ đền Bà Triệu, qua lăng rồi về đình Phú Điền. Đến ngày chính lễ, đoàn rước từ đình trở lại đền. Các nghi thức được người dân địa phương gìn giữ và thực hành theo tập quán truyền thống.

Nét đặc biệt của nghi thức này là hiện tượng “kiệu bay”. Khi đoàn rước đi qua các ngã ba, ngã tư hoặc đến khu vực sân đền, sân đình, kiệu có thể xoay tròn, tiến lên, lùi lại hoặc nghiêng sang hai bên.

Chuyển động của kiệu không theo một hướng cố định, đòi hỏi những người tham gia phải phối hợp nhịp nhàng.

Ông Nguyễn Trọng Thủy, người dân thôn Phú Minh, xã Triệu Lộc, người nhiều năm tham gia đoàn rước kiệu, chia sẻ: “Khi kiệu quay hướng nào, cả đoàn lập tức điều chỉnh theo hướng đó. Kiệu có lúc nặng trĩu, bước chân chậm lại, có lúc nhẹ bỗng, như được nâng lên”.

Tiếng trống, tiếng chiêng cùng các nghi thức tế lễ góp phần tạo nên không khí trang nghiêm của Lễ hội đền Bà Triệu

Theo Tiến sĩ Hoàng Bá Tường, Hội viên Hội Văn hóa dân gian Việt Nam, nghi thức rước bóng Vua Bà vừa thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu, vừa có nét riêng bởi hình tượng Bà Triệu gắn với cả yếu tố lịch sử và huyền thoại.

Ông cho rằng hiện tượng kiệu quay thể hiện sự phấn khởi, thăng hoa của người rước kiệu trong không gian linh thiêng, góp phần tạo nên sức sống riêng cho lễ hội.

Bên cạnh rước kiệu, lễ hội còn có các nghi thức truyền thống như lễ mộc dục, lễ giỗ, lễ trình, lễ tạ, tế cung đình, tế nữ quan. Phần hội có trò diễn “Ngô - Triệu giao quân”, tái hiện cuộc chiến đấu giữa nghĩa quân Bà Triệu và quân Ngô.

Những hoạt động này giúp người dự hội tiếp cận câu chuyện lịch sử thông qua nghi lễ và hình thức diễn xướng dân gian.

Ông Đặng Văn Cường, người dân ở Phú Điền cho biết lễ hội không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao Vua Bà mà còn là ngày hội của cả làng, nơi người dân cùng hướng về cội nguồn. Từ khâu chuẩn bị đến khi vào hội, mỗi người đều có phần việc của mình.

Điều đó cho thấy vai trò trực tiếp của cộng đồng trong việc duy trì lễ hội. Các nghi thức không chỉ được tổ chức trong những ngày hội mà còn được gìn giữ qua sự tham gia của người dân, đặc biệt là những người đảm nhiệm việc chuẩn bị và thực hành nghi lễ.

Ghi lại thanh âm di sản, mở rộng cách tiếp cận công chúng

Nếu nghi thức rước kiệu tạo nên điểm nhấn về hình ảnh và chuyển động, tiếng trống, tiếng chiêng cùng nhịp bước của đoàn rước là những yếu tố âm thanh gắn liền với không gian lễ hội. Đây cũng là nhóm tư liệu có thể được ghi âm, ghi hình để phục vụ nghiên cứu, lưu trữ và giới thiệu di sản.

Âm thanh của một lễ hội không chỉ nằm ở tiếng nhạc cụ. Tiếng trống báo hiệu nghi thức, tiếng chiêng trong đoàn rước, lời xướng trong các phần lễ và âm thanh phát ra từ hoạt động cộng đồng đều gắn với những thời điểm, không gian và cách thực hành cụ thể.

Khi được ghi lại, các tư liệu này cần đi kèm thông tin về nghi thức, thời gian, địa điểm và người thực hành để tránh tách âm thanh khỏi bối cảnh văn hóa đã tạo nên nó.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống”, được triển khai từ ngày 12.10 đến 30.11.2026.

Lễ hội đền bà Triệu thu hút hàng vạn người dân và du khách thập phương

Chương trình hướng tới việc khuyến khích cộng đồng ghi nhận, gìn giữ và giới thiệu những thanh âm gắn với đời sống, văn hóa Việt Nam; đồng thời xây dựng Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam.

Với Lễ hội đền Bà Triệu, việc ghi lại âm thanh cần gắn với tư liệu thực tế tại di tích, trong đó có tiếng trống, chiêng trong đoàn rước và âm thanh của các nghi thức, trò diễn dân gian.

Các bản ghi cần được xác định rõ nguồn, thời điểm và nội dung, đồng thời có sự phối hợp với người thực hành lễ hội và đơn vị quản lý di tích.

Cách làm này giúp lưu giữ những tư liệu có giá trị sử dụng lâu dài, phục vụ công tác giới thiệu di sản trên nền tảng số, hoạt động giáo dục lịch sử và quảng bá du lịch văn hóa.

Việc ghi âm, ghi hình cần tôn trọng quy định tại di tích, không làm ảnh hưởng đến nghi lễ và sự thành kính của người tham gia.

Lễ hội đền Bà Triệu có giá trị không chỉ ở những nghi thức được duy trì qua nhiều thế hệ mà còn ở sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Việc kết hợp bảo tồn các nghi lễ truyền thống với lưu trữ, giới thiệu tư liệu âm thanh là một hướng để di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ, mà vẫn giữ được bối cảnh và ý nghĩa vốn có.