Lễ hội Nghinh Ông - TP.HCM: Để cộng đồng làm chủ di sản

Đạo diễn – NSƯT Võ Trọng Nam, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM. Ảnh: Quốc Thanh

Lễ hội Nghinh Ông - TP.HCM năm 2026 lần đầu kết nối Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam Vũng Tàu trong cùng một mùa lễ hội.

Trao đổi với Văn Hóa, Đạo diễn – NSƯT Võ Trọng Nam, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, cho rằng việc kết nối phải đi cùng yêu cầu bảo tồn bản sắc, tôn trọng cộng đồng chủ thể và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

PV: Thưa ông Võ Trọng Nam, Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM năm 2026 là năm đầu tiên các hoạt động của Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam Vũng Tàu được kết nối trong một chuỗi hoạt động chung sau khi TP.HCM mở rộng không gian hành chính, ông đánh giá như thế nào về kết quả sau Lễ hội? So với những năm trước, lễ hội năm nay có những điểm mới nào đáng chú ý, lượng người dân và du khách tham gia ước tính ra sao?

- Ông Võ Trọng Nam: Có thể khẳng định, Lễ hội Nghinh Ông - TP.HCM năm 2026 là một dấu mốc có ý nghĩa trong việc mở rộng không gian văn hóa của Thành phố sau khi không gian hành chính được mở rộng.

Điểm đáng chú ý nhất là lần đầu tiên Thành phố kết nối Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam Vũng Tàu trong cùng một mùa lễ hội, trên nền tảng hai địa phương có chung tín ngưỡng thờ Cá Ông và đều có lễ hội được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không phải là việc tổ chức một lễ hội hoàn toàn mới, mà là kết nối những giá trị văn hóa vốn đã có của cộng đồng cư dân biển trong một không gian phát triển mới của Thành phố.

Qua thực tế tổ chức, chúng tôi đánh giá bước đầu lễ hội đã đạt được mục tiêu giữ tính trang nghiêm, bản sắc của phần Lễ, đồng thời tạo thêm sức sống cho phần Hội. Các nghi thức truyền thống tại Cần Giờ và Vũng Tàu tiếp tục được cộng đồng chủ thể trực tiếp thực hành.

Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ tại xã Cần Giờ trong khuôn khổ Lễ hội Nghinh Ông - TP.HCM năm 2026. Ảnh: BTC

Tại cả hai địa phương đều có nghi thức Nghinh Ông trên biển với nhiều tàu, ghe, sau đó là đoàn rước và các nghi thức tế lễ tại Đình thần Thắng Tam và Lăng Ông Thủy Tướng. Đây là yếu tố chúng tôi đặc biệt coi trọng, bởi bảo tồn di sản không có nghĩa là “đóng khung” di sản, mà phải để cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và làm cho di sản sống trong đời sống đương đại.

Điểm mới của năm 2026 là không gian lễ hội được mở rộng theo hướng kết nối văn hóa – du lịch. Tại Cần Giờ, bên cạnh các nghi lễ truyền thống còn có triển lãm về lịch sử lễ hội, làng nghề và đời sống nghề biển, đờn ca tài tử, hát bội, trò chơi dân gian, thể thao, ẩm thực và các hoạt động quảng bá du lịch, truyền thông số.

Tại Vũng Tàu, các hoạt động rước Ông và nghi lễ truyền thống được kết nối với văn hóa biển, thể thao, hoạt động dành cho thanh thiếu niên và truyền thông số. Qua đó, du khách có thêm điều kiện trải nghiệm không gian văn hóa biển, hiểu hơn về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống của cư dân địa phương.

Tôi cho rằng giá trị lớn hơn của việc kết nối lần này là không làm mất đi bản sắc riêng của Cần Giờ hay Vũng Tàu. Mỗi cộng đồng vẫn giữ nghi thức, không gian và cách thực hành của mình; Thành phố đóng vai trò kết nối, hỗ trợ, quảng bá và tạo điều kiện để các giá trị ấy được giới thiệu rộng hơn.

Đoàn diễn hành thực hiện nghi thức rước bài vị Ông về Đình thần Thắng Tam, phường Vũng Tàu. Ảnh: Thùy Trang

Đây cũng là cách chúng tôi tiếp cận việc phát triển du lịch văn hóa: lấy di sản làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể, du khách là người trải nghiệm và dịch vụ du lịch là phần hỗ trợ, chứ không thương mại hóa bản thân nghi lễ. Quan điểm này cũng được thể hiện trong định hướng tổ chức của Thành phố: đổi mới các hoạt động phụ trợ nhưng không làm mai một giá trị văn hóa gốc.

Về lượng người tham gia, chưa nên cộng cơ học số lượt của hai địa bàn để đưa ra một con số tổng thể, vì lễ hội diễn ra trong nhiều ngày, nhiều địa điểm và một người có thể tham gia nhiều hoạt động. Theo ghi nhận tại Vũng Tàu, lễ hội thu hút khoảng hơn 1.500 người dân và du khách tại một số thời điểm được báo chí ghi nhận; riêng đoàn rước có hơn 2.000 đại biểu, cán bộ, người dân, học sinh và các lực lượng tham gia diễu hành.

Tại Cần Giờ, các hoạt động cũng thu hút đông đảo người dân, ngư dân và du khách. Vì vậy, có thể khẳng định sức lan tỏa của lễ hội năm nay rất rõ, nhưng số lượt khách chính thức của toàn chuỗi sẽ được Thành phố tổng hợp trên cơ sở số liệu của từng địa phương và ngành du lịch, tránh đưa ra con số chưa được kiểm chứng.

Từ kết quả bước đầu này, chúng tôi xác định hướng đi trong những năm tới là tiếp tục tổ chức theo hướng kết nối nhưng phải bảo đảm tính đặc thù của từng lễ hội, tôn trọng cộng đồng chủ thể và nâng chất lượng trải nghiệm văn hóa – du lịch.  Qua đó, giúp người dân thêm tự hào về di sản, thế hệ trẻ hiểu hơn về văn hóa biển và góp phần xây dựng TP.HCM hiện đại, giàu bản sắc, có trách nhiệm với di sản.

Qua thực tế tổ chức lễ hội năm nay, ông có thể đánh giá đâu là những thuận lợi, khó khăn trong việc phối hợp giữa các địa phương, các ngành và cộng đồng thực hành di sản? Những vấn đề nào cần được rút kinh nghiệm để việc tổ chức Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM trong những năm tới hiệu quả hơn?

- Qua thực tế tổ chức năm nay, thuận lợi lớn nhất là Thành phố đã có sự thống nhất về chủ trương kết nối không gian văn hóa biển Cần Giờ - Vũng Tàu, cùng với sự phối hợp của các sở, ngành, địa phương và sự đồng thuận, tham gia tích cực của cộng đồng. Đây là nền tảng quan trọng để tổ chức lễ hội quy mô lớn hơn nhưng vẫn giữ được bản sắc của từng địa phương.

Tuy nhiên, do năm 2026 là năm đầu tiên triển khai mô hình kết nối, phạm vi phối hợp rộng, nhiều nội dung được triển khai trong thời gian tương đối ngắn nên một số khâu còn bị động, nhất là công tác chuẩn bị, phân công, truyền thông, kết nối du lịch và huy động các nguồn lực.

Nhiều hoạt động "Lễ" và "Hội" diễn ra tại Lễ hội Nghinh Ông - TP.HCM năm 2026. Ảnh: BTC

Bài học lớn nhất theo tôi là phải có chủ trương và kế hoạch từ sớm. Ngay sau khi kết thúc lễ hội, Thành phố cần tổng kết, đánh giá và sớm xác định định hướng, thời gian, quy mô, địa bàn, cơ chế phối hợp cho mùa lễ hội tiếp theo; trên cơ sở đó, các sở, ngành và địa phương có đủ thời gian chủ động chuẩn bị nhân lực, kinh phí, cơ sở vật chất, phương án an toàn, truyền thông và các sản phẩm du lịch.

Đồng thời, cần phân công rõ đầu mối điều phối, trách nhiệm từng đơn vị và tăng sự tham gia của cộng đồng ngay từ khâu xây dựng nội dung, nhất là đối với phần lễ và các nghi thức truyền thống. Thành phố làm tốt vai trò điều phối, kết nối và bảo đảm các điều kiện tổ chức; địa phương và cộng đồng giữ vai trò chủ thể thực hành di sản.

Nếu chuẩn bị sớm, phối hợp rõ và chủ động hơn ngay từ đầu, những mùa lễ hội tới sẽ giảm được tính bị động, nâng cao chất lượng tổ chức, đồng thời có thêm thời gian để phát huy giá trị di sản thành sản phẩm văn hóa - du lịch, nhưng vẫn bảo đảm bản sắc riêng của từng cộng đồng.

Một vấn đề được quan tâm là làm thế nào để di sản thực sự tạo ra giá trị cho cộng đồng. Theo ông, Lễ hội Nghinh Ông có thể đóng góp như thế nào đối với đời sống, sinh kế của người dân vùng biển, phát triển du lịch văn hóa và hình thành các sản phẩm từ kinh tế di sản, qua đó góp phần vào chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của TP.HCM?

- Tôi cho rằng giá trị của một di sản không chỉ nằm ở việc bảo tồn, mà quan trọng hơn là di sản phải tiếp tục sống trong cộng đồng và tạo ra những giá trị mới cho cộng đồng. Với Lễ hội Nghinh Ông, trước hết đó là giá trị tinh thần, là niềm tin, sự gắn kết của cư dân vùng biển. 

Đồng thời, nếu được tổ chức và khai thác phù hợp, lễ hội còn có thể tạo thêm sinh kế và nguồn thu cho người dân thông qua các hoạt động dịch vụ, du lịch, ẩm thực, sản phẩm địa phương và các trải nghiệm văn hóa.

Nghi thức Nghinh Ông trên biển với nhiều tàu, ghe là hoạt động điểm nhấn không thể thiếu được ở Lễ hội Nghinh Ông của các địa phương. Ảnh: BTC

Từ lễ hội, chúng ta có thể hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa biển đặc trưng, kết nối lễ hội với di tích, làng nghề, ẩm thực, đời sống ngư dân, các tuyến tham quan đường thủy và những không gian sinh thái của Cần Giờ, Vũng Tàu.

Khi du khách không chỉ đến xem lễ hội mà ở lại, trải nghiệm, sử dụng dịch vụ và mua sản phẩm do chính cộng đồng địa phương tạo ra thì lúc đó giá trị di sản mới thực sự được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, nhưng vẫn phải bảo đảm không thương mại hóa hay làm biến dạng phần lễ và các nghi thức truyền thống.

Đây cũng chính là hướng tiếp cận phù hợp với Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó đặt vấn đề phát huy nguồn lực văn hóa, thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa và đưa văn hóa trở thành một nguồn lực cho phát triển. Chính phủ cũng đã ban hành Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, trong đó du lịch văn hóa là một trong những lĩnh vực công nghiệp văn hóa được xác định để phát triển.

Với TP.HCM, tôi nghĩ cần nhìn Lễ hội Nghinh Ông không chỉ là một sự kiện diễn ra trong vài ngày, mà là một “tài sản văn hóa sống” có thể tạo ra chuỗi giá trị quanh di sản. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và kết nối; cộng đồng là chủ thể; doanh nghiệp tham gia đầu tư, sáng tạo sản phẩm; ngành văn hóa và du lịch cùng phối hợp quảng bá, đưa sản phẩm ra thị trường. Qua đó, người dân vừa là người gìn giữ di sản, vừa là người được hưởng lợi từ chính di sản của mình.

Mục tiêu cuối cùng là bảo tồn để phát triển và phát triển để quay trở lại nuôi dưỡng di sản. Nếu làm tốt mối quan hệ này, Lễ hội Nghinh Ông có thể trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc của TP.HCM, góp phần hình thành hệ sinh thái kinh tế di sản và đóng góp thiết thực vào chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Thành phố trong giai đoạn mới.

Lễ hội Nghinh Ông không chỉ là một sự kiện diễn ra trong vài ngày, mà là một “tài sản văn hóa sống” có thể tạo ra chuỗi giá trị quanh di sản. Ảnh: Thùy Trang

Theo ông, trong việc tổ chức một lễ hội mà cộng đồng là chủ thể thực hành di sản, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước nên được xác định như thế nào để vừa bảo đảm quản lý, an toàn và định hướng phát triển, vừa tôn trọng không gian, nghi lễ và quyền chủ động của cộng đồng? Từ mô hình năm nay, TP.HCM có định hướng gì cho những mùa lễ hội tiếp theo?

- Tôi cho rằng, đối với những lễ hội mà cộng đồng là chủ thể thực hành di sản, trước hết phải xác định đúng vai trò của Nhà nước: Nhà nước không làm thay cộng đồng, mà thực hiện chức năng quản lý, định hướng, bảo vệ và tạo điều kiện để cộng đồng chủ động gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản. Đây là nguyên tắc xuyên suốt trong tổ chức Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM năm 2026.

Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ và Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam Vũng Tàu đều hình thành từ đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt nghề nghiệp của cộng đồng cư dân biển. Vì vậy, phần lễ phải được tôn trọng tính nguyên bản, không gian tín ngưỡng, nghi thức truyền thống và vai trò chủ thể của ngư dân, các ban nghi lễ, cộng đồng địa phương.

Diễu hành xe hoa chào mừng Lễ hội tại xã Cần Giờ. Ảnh: BTC

Nhà nước không can thiệp để làm thay đổi những giá trị cốt lõi của di sản, mà tập trung vào những vấn đề thuộc trách nhiệm quản lý như quy hoạch không gian tổ chức, an ninh trật tự, an toàn giao thông đường bộ và đường thủy, phòng cháy chữa cháy, y tế, an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường và thông tin tuyên truyền. Cách làm này cũng phù hợp với định hướng của Thành phố là để cộng đồng cùng chung tay gìn giữ di sản và trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

Điểm quan trọng thứ hai là phải phân định rõ giữa “phần lễ” và “phần hội”. Phần lễ cần giữ sự trang nghiêm, thành kính và bản sắc của cộng đồng; trong khi phần hội có thể đổi mới linh hoạt để phù hợp với đời sống đương đại, nhất là các hoạt động văn hóa, thể thao, nghệ thuật, trải nghiệm, truyền thông số và quảng bá du lịch. Kế hoạch tổ chức năm 2026 cũng đặt yêu cầu vừa bảo tồn các giá trị truyền thống, vừa đổi mới các hoạt động bổ trợ, nhưng không làm ảnh hưởng đến những giá trị cốt lõi của di sản.

Từ thực tiễn năm nay, chúng tôi nhận thấy vai trò của Thành phố không chỉ là tổ chức một lễ hội tại từng địa phương, mà còn là tạo ra sự kết nối giữa các không gian di sản. Việc kết nối Cần Giờ với Vũng Tàu trong cùng mùa lễ hội cho thấy khi có sự điều phối thống nhất của Thành phố, mỗi cộng đồng vẫn giữ được bản sắc riêng nhưng đồng thời có thể cùng tạo nên một không gian văn hóa biển rộng lớn hơn, qua đó mở thêm cơ hội để người dân và du khách tiếp cận, trải nghiệm các giá trị di sản.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Võ Trọng Nam cùng các lãnh đạo và Nhân dân phường Vũng Tàu - TP.HCM tham gia Lễ hội. Ảnh: Thùy Trang

Đối với những mùa lễ hội tiếp theo, Thành phố sẽ tiếp tục tổng kết, đánh giá mô hình năm 2026 để hoàn thiện phương thức tổ chức, trong đó lấy bảo tồn di sản và vai trò chủ thể của cộng đồng làm nền tảng; tăng cường phối hợp giữa ngành văn hóa, du lịch và chính quyền cơ sở; nâng cao chất lượng công tác bảo đảm an toàn; đồng thời nghiên cứu xây dựng các sản phẩm văn hóa, du lịch phù hợp từ chính giá trị của lễ hội.

Bên cạnh đó, để chuẩn bị tốt cho công tác tổ chức Lễ hội Nghinh Ông TP.HCM, Sở Văn hóa và Thể thao – Cơ quan Thường trực Ban Tổ chức kỷ niệm các ngày Lễ lớn sẽ làm việc với UBND xã Cần Giờ và UBND phường Vũng Tàu để đưa ra các phương án phối hợp chi tiết, giải pháp đổi mới và kế hoạch tổ chức toàn diện nhằm nâng tầm giá trị di sản của lễ hội.

Mục tiêu cuối cùng là di sản phải được bảo tồn trong đời sống thực, cộng đồng phải là người gìn giữ và hưởng lợi từ di sản, còn Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, kết nối và bảo đảm môi trường phát triển lành mạnh.

Khi làm được như vậy, Lễ hội Nghinh Ông không chỉ được duy trì đúng bản sắc mà còn có thể trở thành một điểm nhấn trong hệ thống sản phẩm văn hóa – du lịch biển của TP.HCM, góp phần giới thiệu hình ảnh một Thành phố có không gian văn hóa đa dạng, giàu truyền thống và luôn biết trân trọng những giá trị được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.