Liên minh phòng không mới và bước ngoặt chuyển giao vũ khí tại Ukraine

Các nhà lãnh đạo của Đức, Anh, Ukraina, Pháp và Ba Lan cùng các nhà lãnh đạo khác tại Paris. Ảnh Sipa/Shutterstock.

Chỉ vài giờ sau khi Ukraine cùng chín quốc gia châu Âu chính thức công bố việc thành lập liên minh phòng không nhằm đối phó với các mối đe dọa từ bên kia biên giới, thủ đô Kiev lại một lần nữa rung chuyển bởi các cuộc không kích. Rạng sáng 14/7, quân đội Nga tiến hành một đợt tấn công quy mô lớn bằng tên lửa đạn đạo nhằm vào trung tâm chính trị của Ukraine.

Thị trưởng Kiev Vitali Klitschko cho biết các đơn vị phòng không của thành phố đã phải hoạt động hết công suất để đánh chặn nhiều đợt tập kích liên tiếp. Dù nhiều mục tiêu đã bị bắn hạ, các mảnh vỡ vẫn rơi xuống quận Holosiivskyi, gây ra nhiều vụ hỏa hoạn nghiêm trọng.

Những cuộc không kích mới nhất tiếp tục phơi bày thách thức ngày càng lớn mà hệ thống tên lửa đạn đạo của Nga đặt ra đối với Ukraine. Với tốc độ bay vượt nhiều lần tốc độ âm thanh, loại vũ khí này chỉ để lại khoảng thời gian cảnh báo rất ngắn, buộc các hệ thống phòng thủ phải sở hữu năng lực đánh chặn hiện đại và có chi phí vận hành rất cao.

Tuy nhiên, cục diện chiến trường hiện nay không còn là những đòn tấn công đơn phương. Các cuộc không kích mới nhất là một phần trong chu kỳ leo thang quân sự diễn ra suốt nhiều tuần qua, khi cả Moskva và Kiev đều mở rộng quy mô cũng như cường độ tấn công. Ukraine đã gia tăng đáng kể các đợt tập kích bằng UAV vào sâu trong lãnh thổ Nga, nhắm tới các nhà máy sản xuất vũ khí, cơ sở lọc dầu và đặc biệt là các tàu chở dầu thuộc mạng lưới “hạm đội bóng tối” của Moskva.

Đáp trả các đòn tấn công này, Nga tiếp tục tăng cường các cuộc tập kích bằng tên lửa và UAV nhằm vào nhiều khu vực trên lãnh thổ Ukraine. Vòng xoáy “ăn miếng trả miếng” giữa hai bên tiếp tục khiến dân thường phải gánh chịu hậu quả nặng nề. Chỉ riêng trong ngày 12/7, các cuộc tấn công tại cả Nga và Ukraine đã khiến ít nhất chín người thiệt mạng.

Trong bối cảnh cuộc chiến chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, các nhà lãnh đạo phương Tây đang thúc đẩy những giải pháp mang tính dài hạn. Ngày 13/7, lãnh đạo nhiều quốc gia đã nhóm họp tại Paris (Pháp) trong khuôn khổ hội nghị “Liên minh tự nguyện” nhằm xây dựng chiến lược hỗ trợ Ukraine lâu dài, đồng thời gia tăng sức ép để thúc đẩy tiến trình tìm kiếm giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột.

Điểm nhấn của hội nghị là quyết định thành lập “Liên minh Phòng không Tích hợp chống tên lửa đạn đạo”. Liên minh quy tụ 10 quốc gia gồm Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Na Uy, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Anh và Ukraine, cùng sự tham gia của hàng chục tập đoàn công nghiệp quốc phòng hàng đầu châu Âu.

Trong tuyên bố chung, các bên khẳng định việc bảo vệ châu Âu đòi hỏi một kiến trúc phòng thủ tên lửa toàn diện, được xây dựng trên nền tảng hợp tác tập thể, chia sẻ công nghệ và phát triển công nghiệp quốc phòng. Theo tuyên bố, hệ thống phòng thủ mới không nhằm thay thế mà sẽ bổ sung và tăng cường hiệu quả cho các năng lực phòng thủ tên lửa hiện có của các quốc gia thành viên.

Liên minh mới cũng đặt nền móng cho dự án Freyja – sáng kiến do Ukraine khởi xướng với sự hậu thuẫn của nhiều nước châu Âu. Dự án hướng tới phát triển một hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo thế hệ mới, được kỳ vọng sẽ trở thành giải pháp linh hoạt và có chi phí thấp hơn đáng kể so với hệ thống Patriot của Mỹ.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đánh giá cao sáng kiến này, cho rằng Freyja không nhằm thay thế các hệ thống phòng thủ hiện hữu mà sẽ bổ sung thêm một lớp lá chắn hiệu quả cho toàn bộ châu Âu. Theo ông, việc tăng cường năng lực đánh chặn tên lửa đạn đạo sẽ làm suy giảm đáng kể ưu thế quân sự của Nga, qua đó tạo thêm điều kiện để thúc đẩy các nỗ lực đàm phán.

Hội nghị Paris cũng đánh dấu một bước ngoặt trong hợp tác quốc phòng song phương giữa Pháp và Ukraine. Tổng thống Emmanuel Macron thông báo hai nước đã hoàn tất kế hoạch triển khai các thỏa thuận hợp tác quốc phòng được thống nhất từ tháng 11 năm ngoái. Đáng chú ý, lần đầu tiên Pháp đồng ý cấp phép cho Ukraine sản xuất một số loại vũ khí công nghệ cao ngay trên lãnh thổ nước này.

Động thái mang tính đột phá này sẽ cho phép Kiev từng bước xây dựng năng lực sản xuất quốc phòng trong nước. Theo kế hoạch, chương trình chuyển giao công nghệ bao gồm bom dẫn đường chính xác AASM, tên lửa phòng không Aster và đặc biệt là tên lửa hành trình tầm xa SCALP – dòng vũ khí mà Anh cũng sản xuất với tên gọi Storm Shadow.

Việc chủ động sản xuất các loại vũ khí này được đánh giá có ý nghĩa chiến lược, giúp Ukraine bổ sung nguồn đạn dược trong bối cảnh chiến sự kéo dài, đồng thời giảm dần sự phụ thuộc vào các gói viện trợ quân sự từ bên ngoài.

Song song với việc chuyển giao công nghệ, năng lực phòng không của Ukraine cũng sẽ tiếp tục được tăng cường bằng các khí tài hiện đại từ Pháp. Tổng thống Zelensky cho biết Kiev đã đặt mua các tổ hợp phòng không SAMP/T thế hệ mới do Pháp và Italy đồng phát triển, cùng nhiều hệ thống radar cảnh báo sớm.

Đáng chú ý, Tổng thống Macron cũng cam kết chuyển giao 16 tiêm kích đa nhiệm Rafale cho Ukraine, dự kiến được bàn giao trong giai đoạn 2028-2029. Đây được xem là minh chứng cho thấy sự hỗ trợ của châu Âu không chỉ dừng lại ở nhu cầu tác chiến trước mắt mà còn hướng tới mục tiêu hiện đại hóa toàn diện lực lượng không quân Ukraine trong dài hạn.

Từ việc hình thành một liên minh phòng thủ tên lửa tích hợp, thúc đẩy chuyển giao công nghệ quốc phòng đến xây dựng năng lực tự chủ sản xuất vũ khí, các động thái mới cho thấy phương Tây đang từng bước định hình một cấu trúc an ninh dài hạn dành cho Ukraine. Dù chưa thể tạo ra bước ngoặt ngay trên chiến trường, những quyết định này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình viện trợ ngắn hạn sang chiến lược tăng cường năng lực phòng thủ bền vững, trong bối cảnh cuộc chiến vẫn chưa có dấu hiệu sớm kết thúc.