Linh thiêng lễ hội tắm bà

Trong dòng tộc Võ ở Châu Đốc, bà ngoại tôi luôn tự hào mình là người giữ được nhiều nét gia phong và truyền thống của dòng họ - hậu duệ viên tướng cận thần của Thống chế Thoại Ngọc Hầu, được chính ngài dẫn từ miền Trung vào Nam lập nghiệp. Vì lẽ ấy những gì liên quan đến lễ nghĩa của vùng đất biên thùy Tây Nam này bà hầu như biết và nhớ rõ, không khác gì một kho sử sống của làng.

Không chỉ vậy, niềm tự hào của ngoại tôi còn ở chỗ bà là người phụ nữ duy nhất của cả họ được chọn phục vụ phần nghi lễ trong những ngày hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam, quan trọng hơn là tham gia đội 9 người phụ nữ trực tiếp công việc “tắm” Bà. Bà tôi thường bảo được chọn vừa mừng vừa lo. Mừng vì được phục vụ Bà ắt sẽ được phúc lộc, nhưng cũng lo vì phải ráng giữ thân tâm tử tế để năm sau được chọn tiếp.

Với niềm tin ấy, năm nào ngoại tôi cũng chuẩn bị cho lễ tắm Bà từ rất sớm, ít nhất cũng phải trước ba bốn tháng. Vào mùa mưa, chờ khi mưa đã “già” hơn, sạch hơn, bà đặt những chiếc vịm lớn bằng gốm giữa sân, cẩn trọng kê vịm cao hơn mặt đất khoảng năm tấc để nước mưa rơi xuống đất không văng ngược vào trong vịm. Số nước này được lọc qua mấy lớp khăn sau đó cất trong kiệu gốm đậy kín để trong nhà. Tôi vẫn nhớ hình ảnh hàng kiệu có hoa văn rồng phụng đứng nghiêm trang như những pho tượng vàng sậm, uy nghiêm và chất chứa đầy những sự tích.

Tượng Bà Chúa Xứ Núi Sam sau khi tiến hành lễ tắm Bà. Ảnh: Bình Thủy

Để rồi những trưa hè nằm bên bà ngoại, đứa cháu bốn tuổi thường hay hỏi, sự tò mò của cái tuổi hỏi những câu hồn nhiên nhưng cắc cớ. Ví như: “Sao mình không tắm cho Bà Chúa Xứ mỗi ngày như ngoại tắm cho con mà phải một năm mới tắm một lần?”. Ngoại từ tốn nói: “Bà là thánh, đâu phải phàm trần như mình mà phải tắm mỗi ngày”. Thằng bé lại hỏi tiếp: “Sao Bà là thánh vậy ngoại?”. Thế là bà ngoại phải kể lại câu chuyện dài và ly kỳ mà có khi đứa nhỏ đã nhớ nhưng lâu lâu lại thèm bà ngoại kể lại mới chịu…

Chuyện là xưa kia có lần giặc đánh sang làng. Người dân sợ quá kéo lên núi trốn và phát hiện trên đỉnh núi Sam có một pho tượng đá bị bỏ hoang, rêu phong phủ kín. Trong lúc nguy nan, người dân đã van vái tượng có thiêng xin phò hộ. May mắn thay lần đó mọi người trốn thoát an toàn. Riêng đám giặc khi đến đỉnh núi, thấy pho tượng đẹp và huyền bí nên nảy lòng tham. Chúng tìm cách đem tượng đi nhưng không cách nào khiêng nổi.

Tương truyền tên thủ lĩnh tức giận đập gãy một cánh tay của tượng, nhưng sau đó hắn lăn đùng ra chết. Đám giặc hoảng hốt bỏ chạy. Lúc ấy có người trong làng bỗng “lên đồng” xưng là Chúa Xứ Thánh Mẫu, dạy cho dân làng hãy đem tượng xuống núi, xây cất miếu mà thờ để được Bà phò hộ tránh khỏi giặc giã, thôn xóm an cư lạc nghiệp…

Nghe theo lời Bà, dân làng huy động hàng trăm trai tráng lên núi thỉnh tượng, nhưng không cách nào khiêng nổi. Lúc ấy lại có người nằm mơ thấy Bà về mách bảo phải có 9 cô gái đồng trinh lên thỉnh tượng thì mới được. Lạ thay, 9 cô gái nhấc tượng Bà lên một cách nhẹ nhàng. Khi đến chân núi Sam thì bỗng dưng tượng Bà nặng trĩu, không dịch chuyển được nữa. Các bô lão trong làng cho rằng ý của Bà chọn nơi đây để an tọa. Cũng từ đó miếu Bà được dựng lên, mới đầu bằng tre nứa, sau nhiều lần xây cất và trùng tu thì khang trang như hôm nay.

Chuyện bà ngoại kể dìu dặt nên có khi chưa đến hết chuyện, đứa cháu đã ngủ khò. Nhưng rồi thể nào mai này, khi thấy ông bà ngoại lúi húi cuốc mấy liếp vườn, rào chắn kỹ lưỡng để trồng bông, đứa cháu cũng hỏi: “Nấu nước tắm Bà cần bao nhiêu bông vậy ngoại?”. Ngoại sẽ vui mừng khi biết đứa cháu đã lớn khôn hơn, nó biết trân trọng truyền thống văn hóa, hỏi là để biết, để lưu nhớ. Bà sẽ liệt kê 9 loại bông thơm nấu nước tắm là huệ đỏ, huệ trắng, cúc vàng, đồng tiền, hoa phượng, hoa điệp, hoa hồng, hoa lài và sen.

Sáng sớm ngày 24 tháng Tư âm lịch, đứa cháu theo bà đến sân miếu. Người đông như hội. Các loại bông tắm Bà được góp từ muôn phương đem về để đầy một bàn lớn. Người trong đội sẽ chọn những loại bông nở rộ, đẹp, không bị héo úa để ngắt ra từng cánh, sau đó hòa 9 loại bông vào 3 cái nồi đồng to, đun nước ở giữa sân, đun từ sáng đến chiều qua 3 lượt để nấu ra 9 thùng nước tắm Bà hơn 100 lít nước. Tôi vẫn nhớ khi nồi nước bắt đầu sôi, mùi thơm của trầm hòa lẫn với mùi thơm của 9 loại hoa dịu dàng tỏa ra khắp nơi.

Nước tắm tượng Bà Chúa Xứ Núi Sam được nấu từ 9 loại hoa tươi thơm: huệ đỏ, cúc vàng, huệ trắng, đồng tiền, hoa phượng, hoa điệp, hoa hồng, hoa lài, sen. Ảnh: Bảo Trân

Nấu nước xong thì cũng sụp chiều. Bà ngoại và các bà sẽ chắt nước vào những chiếc thùng sạch, lược qua nhiều lần cho trong vắt mới thôi. Các thùng nước tắm được niêm phong cất vào chỗ sạch sẽ, chờ đến giờ tắm sẽ chuyển vào chánh điện.
Ngoại tôi có một tâm niệm lạ mà nghĩ thấy cũng hay hay. Mỗi năm đến dịp tắm Bà, khi ngồi lặt từng cánh bông, ngoại sẽ nhớ đến những buồn vui của một năm qua, thầm nghĩ như cánh hoa lúc nở khi tàn nên tự nhủ lòng lặt một cánh bông thì cho qua, cho qua. Bà nói mình nghĩ vậy là cho lòng nhẹ vơi đi, để trước khi vào tắm Bà, mình cũng phải “dọn mình” cho thật sạch, cả thân xác lẫn tâm hồn. Tôi không được như ngoại mỗi năm nhân dịp tắm Bà thì tắm cho tâm hồn mình thanh thản nhưng tôi học ngoại ở cách tự nhủ với lòng, lâu lâu cũng phải tắm rửa lòng mình cho sạch sẽ!

Hồi nhỏ, tôi không được đi với bà ngoại đến dự lễ tắm Bà. Mãi đến sau này khi lớn lên tôi mới được đi theo, nhưng vẫn không được phép vào chánh điện để trực tiếp chứng kiến, bởi khi 24 giờ vừa điểm, chiếc màn nhung đỏ được kéo ngang, chỉ có 9 người phụ nữ được chọn mới được bước vào chánh điện để tắm cho Bà. Còn lại đều phải ngồi bên ngoài. Những lần đứng bên ngoài nhìn vào bức màn nhung, bao giờ tôi cũng nhớ lại lời ngoại kể. Đó là khi các bà mở dần từng lớp nhung y mà bá tánh dâng cúng trong một năm qua.

Ngoại nói vui có đoạn người ta thấy như tượng Bà to hơn, thực ra là do lớp áo bá tánh dâng cúng được mặc vào suốt một năm cho cảm giác tượng Bà dần lớn lên. Khi mở các lớp áo, thấy nhiều áo thì biết năm qua dân mình làm ăn khấm khá, thuận lợi. Vậy nên năm nào tôi cũng hỏi: “Năm nay áo Bà nhiều không ngoại?”, ngoại tôi nói rất có duyên: “Áo Bà năm nay không tàu xe nào chở nổi”…

Những tấm áo đặc sắc được giữ lại để trưng bày, còn lại được cắt ra thành từng mảnh nhỏ cho vào phong bì đỏ để gửi tặng khách hành hương có nhu cầu kỷ niệm hoặc làm chỗ dựa tinh thần hướng đến Bà. Ngoại tôi tin rằng người mang lộc Bà ắt được Bà độ, miễn sao phải làm ăn tử tế. Phải chăng từ niềm tin đó mà những người tin Bà sẽ làm ăn lương thiện và trong sạch, gầy nên uy tín mà buôn may bán đắt. Từ đó cũng ngưỡng vọng về núi Sam mà nhớ rằng lộc này là từ Bà phò hộ.

Năm nào cũng vậy, sau lần tắm Bà, ngoại tôi lại xin chừng một chén nước tắm Bà về pha trong thau cho cả nhà rửa mặt. Có năm cậu Tư và cậu Út tôi gây gổ, giận nhau không thèm nhìn mặt, ngoại bắt hai cậu rửa mặt bằng nước lộc Bà rồi dặn về suy nghĩ, đã rửa hết hận, hết thù thì vịn vào lẽ phải mà sống với nhau. Hai cậu nghe vậy mà gỡ được nút thắt trong lòng và thương yêu nhau hơn. Từ đó ngoại tôi càng tin rằng rửa mặt bằng lộc Bà cho cả nhà sáng suốt, ra đường nhìn thấy đường ngay lẽ thẳng mà đi.

Bây giờ ngoại đã về với bảy núi năm non. Mỗi năm khi phượng bắt đầu nở rực, tôi lại nhớ ngoại da diết. Nên dẫu bận cách mấy tôi cũng thu xếp về quê dự lễ tắm Bà Chúa Xứ. Nhìn người ta lặt bông, nấu nước, cảm giác như thấy ngoại đang ở đâu đây. Những lúc đó tôi nhớ đến lời ngoại dặn mỗi năm phải tắm gội lòng mình để thanh tẩy những ghét yêu vụn vặt, có thanh sạch thì những điều tốt đẹp mới đến được với mình. Tôi tin, và rất tin điều đó.

Lê Quang Trạng