Loại bỏ dự án kém hiệu quả, chấm dứt 'xin - cho' trong đầu tư công

Theo đại biểu Lê Hữu Trí, mục tiêu tổng quát của kế hoạch là nâng cao hiệu quả đầu tư công, tạo sức lan tỏa, dẫn dắt và thu hút tối đa các nguồn vốn ngoài nhà nước cho đầu tư phát triển; thúc đẩy kinh tế tăng trưởng nhanh, bền vững; phát huy vai trò của đầu tư công như một trong các động lực tăng trưởng. Đồng thời, việc đầu tư cần hướng tới hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng chiến lược đồng bộ, hiện đại, phục vụ phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng và an ninh.

Cùng với đó, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác quản lý đầu tư công, thực hiện phân bổ, quản lý và sử dụng vốn trên cơ sở đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, năng lực hạ tầng được nâng cao, cũng như mức độ cải thiện đời sống và an sinh xã hội mà người dân được thụ hưởng.

ĐBQH Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) phát biểu thảo luận. Ảnh: Quang Khánh

Về nguyên tắc phân bổ kế hoạch vốn, đại biểu cho rằng cần bảo đảm tuân thủ Hiến pháp và pháp luật về đầu tư công, ngân sách nhà nước; phù hợp với khả năng cân đối nguồn vốn và năng lực tài chính; đồng thời bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và an toàn nợ công. Việc phân bổ, quản lý và sử dụng vốn cho các dự án phải dựa trên cơ sở hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội, đóng góp cho an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh, cũng như tính khả thi trong triển khai.

Trên cơ sở đánh giá những tồn tại, hạn chế trong việc thực hiện kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021 - 2025 qua báo cáo của Chính phủ, ý kiến thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính và kết quả giám sát tại các địa phương, đại biểu Lê Hữu Trí đề xuất cần tiếp tục rà soát, loại bỏ dự án chưa cần thiết.

Theo đại biểu, mặc dù dự thảo Nghị quyết dự kiến bố trí 254.027 tỷ đồng vốn đầu tư công trung hạn từ ngân sách trung ương giai đoạn 2026 - 2030 để thực hiện 5 chương trình mục tiêu quốc gia, tuy nhiên, Chính phủ cần tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ các dự án chưa thực sự cần thiết, chưa cấp bách, kém hiệu quả hoặc chưa bảo đảm đầy đủ thủ tục đầu tư theo quy định.

“Nguồn lực cần được ưu tiên tập trung cho các dự án trọng điểm, cấp bách, có khả năng tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững” - đại biểu nhấn mạnh.

ĐBQH Lê Hữu Trí cũng cho rằng, Chính phủ và các địa phương cần thực hiện đồng bộ, quyết liệt việc đổi mới tư duy và hành động trong quản lý đầu tư công. Theo đó, cần tiến hành một cuộc cải cách mang tính cách mạng, toàn diện và thực chất trong công tác quản trị đầu tư công quốc gia.

“Mục tiêu là xóa bỏ triệt để cơ chế “xin - cho”, vốn lâu nay đã trở thành biểu tượng phổ biến của tiêu cực và tham nhũng, khiến đầu tư công bị biến dạng và không còn phản ánh đúng mục tiêu phục vụ phát triển” - đại biểu Lê Hữu Trí nhấn mạnh.

Liên quan đến mục tiêu giảm tối thiểu 30% số lượng dự án so với giai đoạn 2021 - 2025, đại biểu cho rằng, con số 30% hay 40% không phải là yếu tố quan trọng nhất. Điều cốt lõi là mỗi đồng vốn đầu tư công phải mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội thực chất và đóng góp vào tăng trưởng của nền kinh tế.

Do đó, dù tỷ lệ cắt giảm là bao nhiêu, nếu dự án chưa thể hiện rõ chủ trương và hiệu quả đầu tư thì cần kiên quyết loại bỏ. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của cá nhân trong việc đề xuất hoặc quyết định chủ trương đầu tư.

Đại biểu cũng lưu ý không nên đánh đổi tăng trưởng bằng mọi giá để chấp nhận các dự án không rõ mục tiêu hoặc kém hiệu quả. Dù các chủ trương như siết chặt kỷ luật, tăng cường kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, giám sát và phòng chống tham nhũng đã được nhắc đến nhiều, nhưng việc thực hiện vẫn chưa triệt để, khiến đầu tư công tiếp tục trở thành “chùm khế ngọt” cho cơ chế “xin - cho” và lợi ích nhóm.

Đối với mục tiêu giảm hệ số ICOR xuống mức 4,5 - 4,8 (so với mức 6,4 của giai đoạn trước), đại biểu Lê Hữu Trí cho rằng mục tiêu này là phù hợp nhưng sẽ rất khó đạt được nếu không khắc phục các tồn tại kéo dài như đầu tư dàn trải, không đúng mục tiêu, hiệu quả thấp, tiến độ chậm, chất lượng chuẩn bị dự án còn yếu, đặc biệt là ở khâu khảo sát, thiết kế.

Bên cạnh đó, tình trạng giải ngân thấp cũng là một vấn đề cần khắc phục, nhưng không vì thế mà giải ngân bằng mọi giá, mà phải bảo đảm hiệu quả của từng đồng vốn và chất lượng của từng công trình.

Theo đại biểu, cần đánh giá hiệu quả dự án ngay từ khâu thẩm định và quyết định chủ trương đầu tư, thay vì chờ đến khi bố trí vốn hoặc giữa kỳ mới tiến hành đánh giá để điều chỉnh. Đồng thời, phải quy rõ trách nhiệm cá nhân của người quyết định chủ trương đầu tư và người thẩm định dự án.

Ngoài ra, cần thiết lập cơ chế giám sát từ sớm, từ xa; xác định rõ trách nhiệm và xử lý nghiêm minh trong các khâu như lựa chọn tư vấn khảo sát, thiết kế, lập dự toán, phê duyệt quyết toán và lựa chọn nhà thầu thi công. Đây là những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ tiêu cực như nâng khống khối lượng, áp sai định mức, đẩy giá vốn công trình lên cao nhằm hợp thức hóa sai phạm.

Do đó, cơ chế quản trị đầu tư công cần được siết chặt, không để tồn tại khoảng trống pháp lý về trách nhiệm. "Nếu chỉ phát hiện sai phạm sau thanh tra, kiểm tra hoặc điều tra thì đã gây ra nhiều hệ lụy, vừa thiệt hại nguồn lực, vừa ảnh hưởng đến đội ngũ cán bộ, trong khi thực tế không thể thanh tra, kiểm tra toàn bộ các dự án, công trình", đại biểu nhấn mạnh.