Loại bỏ 'giấy phép con' ẩn danh: Giảm gánh nặng cho doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ làm chủ

Doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ chiếm gần 24% tổng số doanh nghiệp Việt Nam

Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ hiện chiếm khoảng 20-24% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, tập trung phần lớn ở quy mô nhỏ, vừa và hộ kinh doanh cá thể. Dù đóng góp không nhỏ vào việc tạo việc làm và bảo đảm sinh kế gia đình, khối doanh nghiệp này lại chịu tổn thương sâu sắc nhất trước các rào cản hành chính. Khảo sát Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) chỉ ra rằng, hơn 50% doanh nghiệp nhỏ và vừa phải dành đáng kể thời gian và chi phí không chính thức để xử lý các thủ tục cấp phép.

Đáng chú ý, rào cản này có "tác động kép" đối với nữ giới. Các nữ chủ doanh nghiệp hầu hết vừa gánh trách nhiệm quán xuyến gia đình, vừa chèo chống kinh doanh với nguồn vốn mỏng và mạng lưới quan hệ hạn chế hơn nam giới. Khi quy trình thủ tục bị kéo dài, chi phí cơ hội và gánh nặng thời gian đổ dồn lên vai họ lớn hơn gấp nhiều lần, trở thành lực cản trực tiếp triệt tiêu động lực khởi nghiệp của phụ nữ.

Thực tế ghi nhận không ít áp lực dở khóc dở cười của các nữ khởi nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ. Điển hình như trường hợp chị Ngọc Diệp, chủ một cơ sở chuyên tư vấn và đào tạo nghề ngắn hạn quy mô nhỏ tại Hà Nội. Khi đăng ký kinh doanh, ngành nghề của cơ sở không thuộc danh mục cấm. Tuy nhiên, khi đi vào hoạt động, chị liên tục đối mặt với các quy định phát sinh từ văn bản hướng dẫn dưới luật, từ yêu cầu khắt khe về diện tích phòng học, thiết bị thực hành, chứng chỉ giảng viên, đến các đợt kiểm tra quy chuẩn vận hành theo thông tư ngành. Chị Ngọc Diệp chia sẻ: "Chi phí tuân thủ và thời gian chạy theo các điều kiện ẩn tốn kém hơn cả vốn đầu tư ban đầu, khiến một doanh nghiệp nhỏ do nữ làm chủ như chúng tôi rơi vào thế luôn lo sợ vi phạm mà không biết phải sửa từ đâu."

Chị Nguyễn Ngọc Diệp (Thứ 2 từ trái sang). Ảnh: NVCC

Tình trạng này diễn ra phổ biến ở các ngành nghề mà phụ nữ chiếm số đông hoặc làm chủ như tư vấn đào tạo, chăm sóc sức khỏe, huấn luyện an toàn lao động hay cung ứng dịch vụ gia đình. Không ít điều kiện kinh doanh phát sinh đã khéo léo đan cài dưới dạng các tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu nhân sự hoặc quy trình xác nhận phức tạp trong các văn bản hướng dẫn dưới luật ban hành sau đó.

Phân tích về những rào cản này, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI, nhận định: Hiện nay có hàng trăm ngành nghề kinh doanh có điều kiện, trong đó không ít quy định mang tính hình thức, làm tăng chi phí gia nhập thị trường đối với các ngành dịch vụ, khu vực vốn là địa bàn khởi nghiệp chính của phụ nữ.

Đánh giá sâu hơn về gánh nặng thủ tục, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), nhấn mạnh việc cải cách thời gian xử lý thủ tục hành chính phải được tính trên thời gian thực tế hoàn thành toàn bộ quy trình. Chuyên gia chỉ ra thực tế không ít trường hợp hồ sơ dù được ghi nhận "trả kết quả đúng hạn" trên hệ thống nhưng doanh nghiệp vẫn phải chỉnh sửa, bổ sung nhiều lần. Việc kéo dài thời gian thực tế này tạo ra sự mệt mỏi và tốn kém chi phí tuân thủ cho các doanh nghiệp nhỏ nói chung, đặc biệt là các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ những đơn vị vốn yếu về tiềm lực tài chính và thường gánh vác cùng lúc nhiều áp lực vận hành.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS)

Tháo gỡ rào cản thủ tục, tạo đà cho phụ nữ khởi nghiệp

Trọng tâm giải quyết nút thắt này đang thu hút sự chú ý đặc biệt tại nghị trường khi Quốc hội thảo luận về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV Luật Đầu tư. Dự án luật đề xuất cắt giảm 58 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện (tương đương gần 29,3%).

Đáng chú ý, danh mục cắt giảm đợt này hướng mạnh vào các ngành dịch vụ phổ biến như dịch vụ kế toán, tư vấn thuế, huấn luyện an toàn lao động, một số dịch vụ đào tạo và chăm sóc cộng đồng. Đây chính là những ngành nghề có tỷ lệ phụ nữ làm chủ và tham gia lao động rất cao. Việc đưa các ngành nghề này ra khỏi danh mục kinh doanh có điều kiện là giúp hạ thấp tối đa rào cản gia nhập thị trường, loại bỏ các chi phí xin - cho ban đầu. Qua đó, phụ nữ có thể dễ dàng chuyển đổi từ khu vực kinh tế phi chính thức sang thành lập doanh nghiệp hợp pháp, tự tin làm chủ sinh kế mà không lo bị "nghẽn" ngay từ bước đăng ký.

Thảo luận tại hội trường, đại biểu Lê Hoàng Anh, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai, nhấn mạnh: Điều quan trọng không nằm ở số lượng ngành nghề được cắt giảm mà ở cách thức thực hiện để không tạo ra khoảng trống quản lý, tránh phát sinh các điều kiện kinh doanh trá hình dưới dạng thông tư, nghị định. Đồng thời, đại biểu Nguyễn Văn Huy, Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên, và đại biểu Phan Thị Mỹ Dung, Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh, đề nghị cần có bộ tiêu chí thống nhất, khách quan để rà soát thực chất, loại bỏ các rào cản gia nhập thị trường không còn phù hợp.

Đại biểu Phan Thị Mỹ Dung, Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh, phát biểu

Góp ý về tính thực thi, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng, cho rằng, cùng với việc bãi bỏ các điều kiện kinh doanh, cơ quan soạn thảo cần ban hành ngay các văn bản hướng dẫn rõ ràng về phương án xử lý chuyển tiếp, tránh gây lúng túng và phát sinh chi phí phi chính thức cho các doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ vận hành.

Đặc biệt, nhấn mạnh khía cạnh thực chất của cải cách, đại biểu Nguyễn Duy Thanh, Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau, cho rằng điều doanh nghiệp cần nhất sau cải cách là giảm được bao nhiêu giấy phép, bao nhiêu thủ tục và tiết kiệm được bao nhiêu chi phí thực tế. Ông lưu ý rằng với doanh nghiệp nhỏ và vừa, một thủ tục kéo dài thêm vài tuần cũng có thể làm mất cơ hội kinh doanh hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến dòng vốn.

Đại biểu Nguyễn Duy Thanh còn đặc biệt cảnh báo nguy cơ biến tướng khi chuyển đổi cơ chế quản lý: "Cần xây dựng đầy đủ cơ chế hậu kiểm trước khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh. Không thể để doanh nghiệp bỏ được một giấy phép nhưng lại phải tiếp nhiều đoàn kiểm tra hoặc cung cấp lặp lại cùng một hồ sơ cho nhiều cơ quan." Ông đề nghị các bộ, ngành phải công khai đầy đủ phương án quản lý thay thế dựa trên tiêu chí phân loại rủi ro và dữ liệu dùng chung.

Đại biểu Nguyễn Duy Thanh, Đoàn ĐBQH tỉnh Cà Mau, phát biểu

Nói về nỗi lo này từ thực tế vận hành, chị Thu Trang, chủ một cơ sở sản xuất và gia công hàng thủ công mỹ nghệ xuất khẩu tại Bắc Ninh, bày tỏ sự đồng tình sâu sắc: "Chúng tôi rất hoan nghênh việc bỏ giấy phép con, nhưng nếu bỏ một cái giấy phép ban đầu mà sau đó tháng nào cũng phải chuẩn bị hồ sơ đón các đoàn kiểm tra liên ngành khác nhau thì gánh nặng còn lớn hơn. Với các nữ chủ doanh nghiệp vừa quản lý sản xuất vừa lo chăm sóc gia đình, việc phải dành quá nhiều thời gian giải trình cho các đợt kiểm tra lặp đi lặp lại sẽ vắt cạn nguồn lực vận hành của cơ sở."

Sửa đổi Điều 6 và Phụ lục IV Luật Đầu tư không đơn thuần là việc rà soát kỹ thuật pháp lý, mà là cam kết chính trị mạnh mẽ nhằm tạo dựng môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch và bình đẳng. Khi tư duy quản lý chuyển mạnh sang hậu kiểm một cách khoa học, đồng thời các "giấy phép con" ẩn danh được giảm thiểu, hành lang pháp lý mới thực sự trở thành bệ đỡ vững chắc giúp các nữ chủ doanh nghiệp tháo bỏ rào cản, tự tin vươn lên đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.