Loài sinh vật biển khiến cá voi sát thủ cũng phải tháo chạy

Cá voi sát thủ (Orca) từ lâu đã được coi là những kẻ săn mồi đỉnh cao tuyệt đối ở đại dương. Sự thông minh, sức mạnh và chiến thuật săn mồi theo bầy đàn khiến ngay cả loài cá mập trắng đại dương hung tợn cũng phải hoảng sợ bỏ chạy. Thế nhưng, một nghiên cứu mới vừa hé lộ một thực tế bất ngờ: "Kẻ thống trị đại dương" này lại có một nỗi sợ hãi kỳ lạ trước loài cá táng vây dài (Globicephala melas - thực chất thuộc họ cá heo).

Sự tương tác bí ẩn giữa hai loài này đã thu hút sự chú ý của các nhà sinh học biển trong nhiều năm. Từ năm 2014, tại các vùng biển ngoài khơi Iceland, giới nghiên cứu đã ghi nhận hàng loạt cuộc đụng độ kỳ lạ. Trong hầu hết các lần giáp mặt,cá voi sát thủ luôn chọn cách rút lui, đổi hướng bơi hoặc thậm chí tăng tốc bỏ chạy ngay khi đàn cá táng vây dài tiến lại gần.

Cá voi sát thủ vốn là kẻ săn mồi đỉnh cao không có kẻ thù tự nhiên, nhưng lại chủ động né tránh cá táng vây dài.

Điểm mâu thuẫn làm đau đầu giới khoa học là cá táng vây dài có kích thước nhỏ hơn Orca đáng kể và không có hàm răng ghê gớm như đối thủ. Quan trọng hơn, dữ liệu sinh thái cho thấy hai loài này không hề cạnh tranh nguồn thức ăn (Orca ở khu vực này chủ yếu ăn cá trích, còn cá táng vây dài ăn mực ở vùng nước sâu) và chúng cũng không săn bắt lẫn nhau.

Để kiểm chứng xem Orca thực sự hoảng sợ trước cá táng vây dài hay chỉ vô tình né tránh, nhà sinh học biển Anna Selbmann cùng các cộng sự tại Trung tâm Nghiên cứu Sudurnes (Iceland) đã thực hiện một nghiên cứu thực địa chuyên sâu, vừa công bố trên tạp chí Scientific Reports.

Nhóm nghiên cứu đã sử dụng hệ thống loa phát âm thanh dưới nước để phát lại các bản ghi âm tiếng kêu giao tiếp của cá táng vây dài cho các đàn cá voi sát thủ tự nhiên nghe, đồng thời dùng máy bay không người lái (drone) và thiết bị theo dõi để ghi lại phản ứng của Orca từ trên cao.

Cá táng vây dài có kích thước nhỏ hơn nhưng lại sở hữu tập tính bầy đàn cực kỳ hung hãn khi bảo vệ lãnh thổ.

Kết quả thu được khiến giới khoa học kinh ngạc. Ngay khi tiếng kêu của cá táng vây dài vang lên dưới nước, các đàn cá voi sát thủ lập tức dừng hoạt động săn mồi. Chúng nhanh chóng thu hẹp đội hình, thay đổi tần số tiếng kêu thông thường, chủ động quay lưng lại với nguồn phát âm thanh và tăng tốc bơi đi nơi khác. Thí nghiệm chứng minh phản ứng bỏ chạy của Orca không phải ngẫu nhiên, mà tiếng kêu của cá táng vây dài đóng vai trò như một tín hiệu đe dọa trực tiếp kích hoạt phản ứng phòng thủ của Orca.

Giải thích về hiện tượng ngược đời này, các nhà nghiên cứu cho biết dù cá táng vây dài không thể ăn thịt Orca, chúng lại có tập tính bảo vệ bầy đàn cực kỳ cao và thường xuyên thực hiện hành vi "hội đồng". Khi cảm thấy bị đe dọa, cả đàn cá táng vây dài hàng chục con sẽ hợp lực lao vào quấy rối, đâm húc và ép đối phương phải rút lui.

Đối với một kẻ săn mồi thông minh như cá voi sát thủ, việc tham chiến với một tập thể đông đúc và hung hãn là quyết định mạo hiểm, có thể dẫn đến thương tích không cần thiết. Vì vậy, lựa chọn tháo chạy ngay khi nghe thấy tiếng kêu cảnh báo là chiến thuật sinh tồn khôn ngoan và tiết kiệm năng lượng nhất của Orca.

Cá táng vây dài (bên trái) rượt đuổi cá voi sát thủ (bên phải) ở tốc độ cao trên vùng biển Vestmannaeyjar, Iceland vào tháng 7/2019

Nghiên cứu này đã đảo ngược góc nhìn truyền thống về chuỗi thức ăn đại dương. Nó chứng minh rằng sự thống trị trên biển không chỉ dựa vào kích thước hay lực cắn, mà còn bị chi phối mạnh mẽ bởi chiến thuật bầy đàn và các tín hiệu giao tiếp âm thanh giữa các loài.