Lời chúc 'mã đáo thành công' đến mọi người

Nhiều tầng ý nghĩa

Bộ sưu tập tượng ngựa gỗ dân gian của nhà dân tộc học Đặng Minh Tâm được thực hiện hoàn toàn ngẫu hứng, không theo nguyên tắc nhất định. "Từ hình thái của khúc gỗ có sẵn, khi cong - thẳng, lúc tròn - dẹt, lồi - lõm, nhiều khi có mấu, có cành… tạo hứng thú sáng tác".

Chất liệu gỗ có thể là thông, tùng, sồi hay căm se, lim xanh, gõ, hương… Bằng phong cách đẽo tượng của người Tây Nguyên, ông Tâm suy đoán, liên tưởng đến hình ảnh ngựa, rồi theo ý tưởng đó mà đẽo đục.

Tác phẩm điêu khắc ngựa được nghệ nhân đầu tư về đường nét, tạo hình

50 chú ngựa gỗ là 50 hình dáng, trạng thái khác nhau: có chú ngựa hình tròn, có chú đang giã gạo, chú uống rượu cần, nhiều chú ngựa được thiết kế với hoa văn đặc trưng của Tây Nguyên như thổ cẩm, hoa mướp, ánh trăng, chiếc lá, mặt trời...

Có ngựa đơn và có cả ngựa đôi, như ngựa cõng nồi đồng với vẻ no đủ, ngựa gánh ché rượu cần vui tươi; ngựa mẹ bồng con, khi chú ngựa con mang chiếc gùi trên lưng, ngựa mẹ âu yếm, nựng nịu tạo nên hình ảnh vô cùng dễ thương...

Bộ tượng ngựa gỗ dân gian được thực hiện hoàn toàn ngẫu hứng

Đặc biệt, nhằm thể hiện những ước vọng bình dị nhất của con người Tây Nguyên là những điêu khắc ngựa trên cột gỗ, như cột khắc linh vật cào cào, nai, trâu; cột khắc cảnh sinh hoạt: gõ chiêng, đánh trống, thổi tù và, chơi đàn tơ rưng; cột khắc cảnh lễ hội: cây nêu, giã gạo, uống rượu cần; cột khắc các kiểu hoa văn; cột khắc các con vật: voi, tắc kè, rùa, gà, chim; cột khắc vòng đời con người từ khi sinh ra, gặp gỡ yêu đương, lao động, lìa trần; có cả hình khắc nhà mồ và chim tơlang là sự kết nối với ông bà, tổ tiên…

"Điều đó cho thấy ngựa có vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần người Tây Nguyên", ông Tâm nói.

Mang khát vọng của người Tây Nguyên

Ông Tâm giải thích, sở dĩ ông có nhiều cảm hứng với điêu khắc ngựa là bởi linh vật này đứng thứ 7 trong 12 con giáp, mà với người Tây Nguyên, số 7 là con số linh thiêng, được áp dụng nhiều trong đời sống như: cầu thang 7 bậc; chàng Đam San vượt qua 7 ngọn núi, 7 con thác, 7 tầng trời, 7 lượt đánh nhau sinh tử…

Ngựa từ xa xưa là người bạn đường trung thành của cư dân Tây Nguyên, thồ hàng, vận chuyển nông sản, muối, công cụ lao động, phục vụ giao thương giữa các vùng miền. Ngày nay, vai trò của ngựa giảm dần do giao thông hiện đại hơn, nhưng vẫn giữ giá trị văn hóa - biểu tượng, đặc biệt trong các lễ hội truyền thống, các hoạt động tái hiện không gian sinh hoạt Tây Nguyên... Ngựa vì thế trở thành một phần ký ức văn hóa, góp phần làm nên bản sắc độc đáo của vùng đất đại ngàn.

Ngựa có vai trò vai trò quan trọng trong đời sống người Tây Nguyên

"Không ai nghiên cứu chính xác con ngựa xuất hiện ở Tây Nguyên từ khi nào, nhưng người Tây Nguyên rất quý trọng loài vật này. Nó khơi dậy niềm tin vào sự kiên nhẫn, tinh thần chịu thương chịu khó để vượt qua những thử thách trong đời sống", ông Tâm cho hay.

Những con ngựa với tạo hình mộc mạc, không trau chuốt chi tiết, song dù ở hình thức nào, vẫn hiện diện như một biểu tượng của hành trình và khát vọng. Điều đặc biệt, khi sáng tác, ông Tâm học theo cách làm của nghệ nhân tạc tượng gỗ Tây Nguyên, không theo một thước tấc nhất định, không dùng thước đo, mà dùng... gang tay, sải tay nên tượng gỗ rất phong phú, mỗi tượng một vẻ, một kiểu, không tượng nào giống tượng nào.

Nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm thực hiện chế tác tượng gỗ trong không gian trưng bày "Ngựa về phố" tại Văn Miếu

Ông Tâm cho biết, người Tây Nguyên chỉ đục, tạc, không mài bóng, không sơn phết màu mè. Tượng ngựa vì thế thô mộc, mang đường nét hoang sơ như chính con người Tây Nguyên.

"Quá trình điêu khắc ngựa, cần nhấn vào những yếu tố làm nổi bật đức tính đáng quý của con vật này, như bờm - thể hiện tính phiêu linh, phóng khoáng; đôi chân nhỏ, mảnh và chiếc đuôi dũng khí, mạnh mẽ... Điều quan trọng, hình ảnh ngựa trong mọi trạng thái đều như lời chúc mã đáo thành công đến mọi người trong dịp Tết đến xuân về".

Bài và ảnh: Hương Sen