Lối thoát cho dầu mỏ vùng Vịnh: Ba tuyến đường ống có thể thay thế Hormuz?

Tàu chở dầu tại cảng container Khor Fakkan, cảng nước sâu ở ngoài khơi thành phố Sharjah, Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất, dọc eo biển Hormuz. Ảnh tư liệu: philstar.com/TTXVN

Theo trang Al Jazeera (Qatar), khi cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bước sang tuần thứ tư, áp lực lên thị trường năng lượng toàn cầu không ngừng gia tăng. Tâm điểm của biến động hiện nằm ở eo biển Hormuz - huyết mạch vận chuyển dầu khí của thế giới - khi hoạt động hàng hải bị gián đoạn nghiêm trọng, khi các cơ sở năng lượng quan trọng tại vùng Vịnh liên tiếp trở thành mục tiêu tấn công.

Trong điều kiện bình thường, khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu, tương đương 20 triệu thùng mỗi ngày, được vận chuyển qua eo biển Hormuz, tuyến đường duy nhất nối các nhà sản xuất vùng Vịnh với đại dương.

Trước nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, các quốc gia Trung Đông đang khẩn trương tìm kiếm những tuyến vận chuyển thay thế. Tuy nhiên, câu hỏi cốt lõi là: các phương án này có đủ năng lực để bù đắp vai trò gần như không thể thay thế của Hormuz hay không?

Hormuz “thắt nghẽn”: Cú sốc nguồn cung lan rộng

Hôm 2/3, chỉ hai ngày sau khi Mỹ và Israel phát động các đợt không kích nhằm vào Iran, ông Ebrahim Jabari, cố vấn cấp cao của Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), tuyên bố eo biển Hormuz đã “đóng cửa”. Ông đồng thời cảnh báo mọi tàu thuyền tìm cách đi qua có thể bị tấn công. Kể từ đó, lưu lượng hàng hải qua eo biển này sụt giảm hơn 95%, đẩy thị trường năng lượng vào trạng thái căng thẳng cao độ.

Dù sau đó Tehran khẳng định eo biển Hormuz chưa bị phong tỏa hoàn toàn, nước này đã thiết lập “luật chơi mới”. Theo đó, mọi tàu thuyền phải được Iran chấp thuận mới được đi qua, trong khi các tàu liên quan đến Mỹ, Israel hoặc đối tác của hai nước này sẽ bị hạn chế nghiêm ngặt.

Trong hai tuần qua, nhiều quốc gia buộc phải đàm phán trực tiếp với Iran để đảm bảo hành lang vận tải. Một số tàu, chủ yếu treo cờ Ấn Độ, Pakistan và Trung Quốc, đã được phép lưu thông.

Ngày 26/3, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim đã cảm ơn Tehran vì đã cho phép tàu Malaysia được thông quan sớm. Dù vậy, khoảng 2.000 tàu mang cờ các quốc gia khác vẫn đang bị mắc kẹt ở hai đầu eo biển, phản ánh mức độ tắc nghẽn nghiêm trọng chưa từng có.

Những “đường thoát” thay thế

Trong bối cảnh vận tải biển bị bóp nghẹt, giải pháp khả thi nhất là chuyển sang vận chuyển dầu qua các tuyến ống trên bộ hoặc dưới biển. Ba hệ thống đường ống lớn tại Trung Đông đang nổi lên như những lựa chọn thay thế, dù mỗi phương án đều có những giới hạn đáng kể.

Tuyến đường ống Đông - Tây của Saudi Arabia

Cơ sở khai thác khí đốt của Tập đoàn dầu khí Saudi Aramco ở Saudi Arabia. Ảnh: Yonhap/TTXVN

Đường ống Đông - Tây (Petroline) do Tập đoàn dầu khí Saudi Aramco, một trong những doanh nghiệp năng lượng lớn nhất thế giới, vận hành.

Tuyến đường ống này dài khoảng 1.200 km, nối trung tâm xử lý dầu Abqaiq với cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, cho phép Saudi Arabia đưa dầu ra biển mà không cần đi qua eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, giới hạn về công suất của tuyến đường ống này là rào cản lớn. Trong khi Hormuz xử lý khoảng 20 triệu thùng/ngày, Petroline chỉ đạt tối đa 7 triệu thùng/ngày, trong đó khoảng 5 triệu thùng dành cho xuất khẩu.

Kể từ khi xung đột bùng phát, Riyadh đã đẩy mạnh khai thác tuyến đường ống này, nâng lưu lượng từ khoảng 770.000 thùng/ngày hồi đầu năm lên gần 2,9 triệu thùng/ngày hiện nay, theo dữ liệu từ Công ty phân tích Kpler.

Dẫu vậy, tuyến ống này vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nguy cơ lớn đến từ lực lượng Houthi tại Yemen, nhóm vũ trang thân Iran, có thể nhắm vào eo biển Bab al-Mandeb.

Một thủ lĩnh Houthi giấu tên nói với hãng tin Reuters rằng lực lượng này vẫn sẵn sàng tấn công Biển Đỏ một lần nữa để thể hiện sự đoàn kết với Iran.

“Chúng tôi hoàn toàn sẵn sàng về mặt quân sự với tất cả các phương án. Việc xác định thời điểm thích hợp do lãnh đạo quyết định. Chúng tôi đang theo dõi sát sao tình hình để biết khi nào là thời điểm thích hợp để hành động”, thủ lĩnh Houthi giấu tên nói.

Eo biển Bab al-Mandeb là cửa ngõ phía Nam của Biển Đỏ, nằm giữa Yemen và hai nước Djibouti, Eritrea ở châu Phi. Đây là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới, đặc biệt với dầu thô và nhiên liệu từ vùng Vịnh đi sang Địa Trung Hải qua kênh đào Suez, hoặc đường ống SUMED của Ai Cập, đồng thời là tuyến vận chuyển lớn cho hàng hóa hướng tới châu Á, trong đó có cả dầu của Nga.

Với chiều rộng chỉ 29 km tại điểm hẹp nhất, Bab al-Mandeb giới hạn giao thông chỉ còn hai luồng cho hàng hóa nhập và xuất khẩu.

Dẫn lời một quan chức quân sự giấu tên, hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran ngày 25/3 cho biết Tehran có thể mở một mặt trận mới ở eo biển Bab al-Mandeb, nếu các cuộc tấn công được thực hiện trên lãnh thổ hoặc các đảo của nước này.

Đường ống Abu Dhabi của UAE

Đường ống Habshan-Fujairah (ADCOP) dài khoảng 380 km, chạy từ Habshan, một mỏ dầu khí ở khu vực tây nam Abu Dhabi của UAE đến cảng Fujairah trên vịnh Oman.

Tuyến đường ống này đi vào hoạt động năm 2012, có công suất khoảng 1,5 triệu thùng/ngày. Hiện chưa có số liệu chính thức về mức khai thác hiện tại của đường ống này. Tuy nhiên, theo nhà phân tích Johannes Rauball của Kpler, xuất khẩu từ Fujairah đã tăng rõ rệt trong tháng qua, đạt trung bình 1,62 triệu thùng/ngày, so với 1,17 triệu thùng của tháng trước. Điều này cho thấy UAE đang tận dụng tối đa năng lực sẵn có, song quy mô vẫn còn hạn chế so với nhu cầu toàn cầu.

Đường ống Iraq - Thổ Nhĩ Kỳ

Quang cảnh nhà máy sản xuất dầu ở tỉnh Wasit, Iraq. Ảnh minh họa: THX/TTXVN

Tuyến Kirkuk-Ceyhan nối Iraq với bờ Địa Trung Hải của Thổ Nhĩ Kỳ, có công suất thiết kế khoảng 1,6 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, lưu lượng hiện tại chỉ khoảng 200.000 thùng/ngày - cho thấy dư địa tăng trưởng đáng kể nếu được khai thác hiệu quả hơn.

Iraq hiện nằm trong nhóm 5 quốc gia sản xuất dầu lớn nhất thế giới và đứng thứ hai trong Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), với sản lượng vượt 4 triệu thùng/ngày. Điều này khiến tuyến ống này trở thành một “ẩn số chiến lược” nếu được nâng cấp và vận hành tối đa.

Liệu những đường ống này có thể thay thế eo biển Hormuz?

Theo giới chuyên gia, dù đóng vai trò quan trọng trong việc giảm áp lực, các tuyến ống trên khó có thể thay thế hoàn toàn eo biển Hormuz.

Tổng công suất cộng gộp của ba tuyến chỉ khoảng 9 triệu thùng/ngày - chưa bằng một nửa lưu lượng 20 triệu thùng/ngày của eo biển trong điều kiện bình thường.

Không chỉ vậy, các tuyến ống đều nằm trên đất liền, trong tầm tấn công của tên lửa và thiết bị bay không người lái của Iran. Điều này khiến chúng dễ bị tấn công và hư hại trong cuộc xung đột đang diễn ra giống như các tàu thuyền đi qua eo biển. Thực tế cho thấy trong suốt cuộc xung đột, hạ tầng năng lượng trên khắp khu vực vùng Vịnh đã nhiều lần bị tập kích, làm gia tăng rủi ro gián đoạn.

Lựa chọn cuối cùng: Đắt đỏ, kém hiệu quả và rủi ro cao

Về lý thuyết, dầu có thể được vận chuyển bằng đường bộ. Tuy nhiên, đây là phương án kém khả thi cả về kinh tế lẫn vận hành.

Một xe tải tiêu chuẩn chỉ có thể chở từ 100 đến 700 thùng/ngày tùy số chuyến. Để bù đắp thiếu hụt ở quy mô hàng trăm nghìn thùng, cần đến hàng nghìn xe hoạt động liên tục, kéo theo chi phí lớn, hiệu suất thấp và nguy cơ trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công.

Có thể thấy các phương án thay thế chỉ có thể đóng vai trò “giảm sốc”, chứ chưa thể thay thế hoàn toàn eo biển Hormuz. Khi điểm nghẽn chiến lược này chưa được khai thông, thị trường năng lượng toàn cầu nhiều khả năng vẫn sẽ chịu áp lực lớn trong thời gian tới.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc