'Lửa trên đường ray' - kể chuyện ký ức từ đầu máy xe lửa hơi nước

Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9, trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026, sáng 10/9, Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lửa trên đường ray”, với sự tham gia của những nhân chứng từng gắn bó với ngành Đường sắt và hiện vật đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 đang được trưng bày tại bảo tàng.

Theo Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà, trong quá trình nghiên cứu lịch sử Thủ đô, Bảo tàng nhận thấy công nghiệp Hà Nội thời kỳ miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội là một lĩnh vực quan trọng, trong đó ngành Đường sắt có vai trò đáng kể.

Thông qua chương trình, Bảo tàng mong muốn các nhân chứng trực tiếp kể lại câu chuyện của mình, đồng thời ghi hình, lưu trữ những ký ức để các thế hệ sau tiếp tục tìm hiểu về một giai đoạn lịch sử nhiều gian khó nhưng hào hùng, nơi có sự cống hiến, hy sinh, máu và nước mắt của nhiều thế hệ.

Quang cảnh tọa đàm “Lửa trên đường ray”.

Những người giữ lửa trên đường ray

Chương trình “Lửa trên đường ray” gồm 3 phần: tọa đàm, biểu diễn thực cảnh và tri ân, tiếp nối ký ức. Thay vì chỉ khai thác giá trị của một hiện vật, Bảo tàng Hà Nội đặt hiện vật trong mối quan hệ với con người, ký ức và trải nghiệm lịch sử.

Tọa đàm được triển khai theo ba tuyến nhân vật đan xen, tạo thành mạch nội dung “con người - hành động - ký ức”. Trong đó có ông Phạm Văn Cung, nguyên tài xế trưởng Xí nghiệp Đầu máy Hà Nội và ông Bùi Văn Lục, nguyên tài xế lái tàu, từng công tác tại Tổ lái máy 424 - “Tổ lái máy anh hùng”.

Khách mời chia sẻ tại tọa đàm "Lửa trên đường ray”.

Đây là một trong những tổ lao động xã hội chủ nghĩa đầu tiên của ngành Đường sắt, từng kiên cường bám tuyến lửa Hà Nội - Thanh Hóa, vận chuyển vũ khí, lương thực chi viện cho chiến trường miền Nam.

Ông Bùi Văn Lục, nguyên tài xế lái tàu, cho biết rằng năm 1967 ông bắt đầu vào ngành Đường sắt và một năm sau được điều sang Tổ lái máy 424. Công việc lái tàu gắn bó với ông cho đến khi nghỉ hưu.

Trong những năm tháng chiến tranh, với người lái tàu, đưa đoàn tàu về đích an toàn là trọng trách lớn. Ông Lục nhớ nhất ba dấu mốc trong cuộc đời làm nghề. Năm 1975, ông là người đầu tiên lái đoàn tàu thống nhất Bắc - Nam vào tới Thanh Hóa. Ông cũng tham gia vận chuyển hàng hóa, vật liệu phục vụ nhiều công trình lớn, trong đó có công trình xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đặc biệt, ông từng điều khiển những chuyến tàu chạy qua các tuyến lửa trong thời kỳ chống Mỹ, trong đó có khu vực trọng điểm cầu Hàm Rồng.

Để người trẻ 'chạm' vào ký ức

Đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 hiện được Bảo tàng Hà Nội lưu giữ, bảo tồn và phát huy giá trị tại không gian ngoài trời. Đây là hiện vật tiêu biểu gắn với lịch sử ngành Đường sắt Việt Nam, đồng thời là điểm kết nối để Bảo tàng kể những câu chuyện về con người và một thời kỳ phát triển của đất nước.

Theo ông Nguyễn Tiến Đà, chiếc đầu tàu mang mã hiệu 141-179 là câu chuyện Bảo tàng muốn kể bằng một cách tiếp cận mới. Đó là câu chuyện về những người lái tàu xuất thân từ những vùng quê, trong điều kiện việc học hành còn hạn chế, nhưng đã cùng tập thể nỗ lực, tự lực, tự cường để hoàn thành nhiệm vụ trong những năm tháng khó khăn.

Đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Ngọc Tú

Công nhân nhà máy khôi phục đầu máy 141-215 và chạy thử an toàn trên đoạn đường từ ga Gia Lâm đến ga Hải Dương, năm 1978.

Trong khuôn khổ chương trình, Bảo tàng Hà Nội tái hiện hoạt cảnh về những chuyến tàu đi qua lịch sử. Hình ảnh người dân bịn rịn tiễn đoàn tàu chở hàng, chở những người con của Tổ quốc ra trận; những cánh thư từ hậu phương theo tàu đến tiền tuyến; rồi cũng chính đường ray ấy đón đoàn tàu trở về trong ngày đất nước thống nhất.

Chỉ hơn 10 phút, hoạt cảnh tái hiện những lát cắt xúc động, biến đoàn tàu từ một hiện vật lịch sử thành biểu tượng của những hành trình, cuộc chia ly, đoàn tụ và sự tiếp nối ký ức giữa các thế hệ.

Giám đốc Bảo tàng Hà Nội cho biết việc đưa hoạt cảnh vào chương trình nhằm tăng tính trực quan, đặc biệt với công chúng trẻ. Thời gian tới, Bảo tàng dự kiến tổ chức các hoạt cảnh ngay tại khu vực trưng bày đầu máy, giúp người xem không chỉ quan sát hiện vật mà còn có thể “chạm” vào những câu chuyện lịch sử phía sau hiện vật.

Bảo tàng Hà Nội đã xây dựng kịch bản và đang tìm kiếm các đơn vị nghệ thuật, sân khấu để hợp tác theo hình thức công - tư, đưa trình diễn hoạt cảnh kết hợp với trưng bày hiện vật. Đây được kỳ vọng là hướng khai thác di sản công nghiệp, góp phần làm mới trải nghiệm bảo tàng, tăng sức hút với công chúng và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô.