Luật Báo chí 2025 và trách nhiệm pháp lý của báo chí truyền hình từ tác phẩm gốc đến các phiên bản số

Luật Báo chí 2025 đặt trách nhiệm trên cả không gian mạng

Luật Báo chí số 126/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định rõ hơn về hoạt động báo chí trên không gian mạng. Theo luật, truyền hình là loại hình báo chí sử dụng hình ảnh là chủ yếu, kết hợp chữ viết, tiếng nói, âm thanh, đồ họa, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật và trên không gian mạng. Luật cũng quy định riêng về hoạt động báo chí trên không gian mạng, trong đó có trách nhiệm của cơ quan báo chí khi thiết lập, vận hành các kênh nội dung.

Theo nhà báo Nguyễn Thu Hà, Trưởng ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam, đây là cơ sở quan trọng để xác định trách nhiệm của cơ quan báo chí trong bối cảnh một tác phẩm có thể được phát hành đồng thời trên nhiều nền tảng. Khi cơ quan báo chí chủ động đưa nội dung lên không gian mạng, trách nhiệm pháp lý không dừng lại ở thời điểm tác phẩm phát sóng trên truyền hình.

“Đây là một thay đổi rất quan trọng về tư duy quản trị nội dung”, bà Nguyễn Thu Hà nhấn mạnh.

Nhà báo Nguyễn Thu Hà, Trưởng ban Chuyên đề - Khoa giáo, Đài Truyền hình Việt Nam. Ảnh: Sơn Hải

Cùng một tác phẩm, mỗi nền tảng có thể được tiếp nhận và phân phối theo cách khác nhau. Một phóng sự điều tra dài 15 phút có thể phát trên truyền hình, sau đó cắt còn 5 phút cho YouTube, 90 giây cho Facebook hoặc 60 giây cho TikTok; chuyển sang video dọc, thay đổi tiêu đề, thumbnail, thêm chữ chạy, phụ đề hoặc tách một câu nói của nhân vật thành video riêng.

Về kỹ thuật, đó là những phiên bản khác nhau của cùng một nội dung. Nhưng về pháp lý và đạo đức nghề nghiệp, vấn đề cốt lõi là sau khi cắt dựng, đổi tiêu đề hoặc thay đổi ngữ cảnh, phiên bản mới có còn giữ đúng bản chất thông tin của tác phẩm gốc hay không.

Chẳng hạn, tác phẩm truyền hình nêu rằng cơ quan chức năng “đang xác minh dấu hiệu vi phạm của doanh nghiệp X”. Nhưng khi đưa lên mạng xã hội, tiêu đề lại thành “Doanh nghiệp X vi phạm pháp luật?” hoặc “Doanh nghiệp X bị phát hiện vi phạm”. Chỉ một thay đổi ngôn ngữ cũng có thể khiến mức độ khẳng định của thông tin thay đổi đáng kể.

Từ đó, bà Nguyễn Thu Hà cho rằng cơ quan báo chí không thể chỉ kiểm soát tác phẩm gốc mà phải kiểm soát cả các phiên bản phát hành trên từng nền tảng.

“Nguồn gốc nội dung vẫn thuộc về cơ quan báo chí. Do đó, việc chuyển từ truyền hình sang nền tảng số không thể được hiểu là chuyển giao trách nhiệm nghề nghiệp”, bà nhấn mạnh.

Rủi ro nằm ở khâu “tái biên tập”

Một trong những rủi ro đáng chú ý không nhất thiết xuất phát từ sai sót của tác phẩm gốc, mà có thể phát sinh trong quá trình “tái biên tập” nội dung cho môi trường số.

Theo nhà báo Nguyễn Thu Hà, trước hết là rủi ro cắt mất ngữ cảnh. Một câu nói vốn có điều kiện hoặc được đặt trong bối cảnh cụ thể có thể trở thành một khẳng định tuyệt đối khi bị rút ngắn. Tiếp đó là rủi ro từ tiêu đề, khi tiêu đề mới được đặt mạnh hơn hoặc tạo ra kết luận mà nội dung không chứng minh.

Thumbnail cũng có thể làm thay đổi cách hiểu. Một hình ảnh đại diện không phù hợp có thể khiến người xem nghĩ một cá nhân đang bị cáo buộc hoặc đã bị kết luận có hành vi sai phạm, trong khi tác phẩm chưa đưa ra kết luận như vậy.

Video ngắn càng đặt ra thách thức. Một phóng sự 10 phút có thể chứa nhiều lớp thông tin, ý kiến và điều kiện đi kèm. Khi rút xuống 30-60 giây, việc cắt giảm thời lượng có thể đồng thời làm thay đổi ý nghĩa thông tin. Ngoài ra còn có rủi ro từ thuật toán phân phối, cũng như việc nội dung bị người dùng khác cắt ghép, trích dẫn, bình luận hoặc tái đăng.

Trong trường hợp nội dung bị thay đổi do lỗi của tổ chức vận hành mạng xã hội, Luật Báo chí 2025 ghi nhận cơ chế để cơ quan báo chí không phải chịu trách nhiệm đối với phần thông tin bị thay đổi do lỗi này. Tuy nhiên, nhà báo Nguyễn Thu Hà cho rằng, điều đó càng đòi hỏi cơ quan báo chí phải lưu giữ phiên bản gốc, thời điểm xuất bản, dữ liệu biên tập và lịch sử thay đổi, qua đó xác định chính xác nội dung mình đã công bố.

Một tác phẩm truyền hình có thể đồng thời được phát hành, cắt dựng và phân phối trên nhiều nền tảng số, đặt ra yêu cầu kiểm soát nội dung và trách nhiệm pháp lý ở từng phiên bản.

Từ thực tế này, bà đề xuất chuyển từ cách kiểm soát tác phẩm tại thời điểm phát sóng sang quản trị theo “vòng đời” nội dung.

“Không nên chỉ đặt câu hỏi: “Tác phẩm này đã được duyệt chưa?” mà phải đặt câu hỏi: “Tác phẩm này sẽ đi qua những đâu và mỗi lần đi qua một nền tảng, nó sẽ được thay đổi như thế nào?”

Theo đó, quy trình quản trị cần nhiều lớp: kiểm soát nội dung gốc; kiểm soát pháp lý; kiểm soát từng phiên bản số; kiểm soát theo đặc điểm nền tảng và kiểm soát sau xuất bản.

Ở phiên bản số, các yếu tố như tiêu đề, thumbnail, mô tả, caption, phụ đề, đoạn trích, thời lượng và hình ảnh đại diện đều cần được xem xét. Sau khi phát hành, cơ quan báo chí cũng phải theo dõi, phát hiện và xử lý vấn đề, bao gồm cải chính hoặc gỡ bỏ khi cần thiết.

Từ “kiểm duyệt nội dung” sang quản trị rủi ro

Theo nhà báo Nguyễn Thu Hà, thay đổi quan trọng nhất nằm ở tư duy quản trị. Nếu quy trình truyền thống chủ yếu theo tuyến phóng viên - biên tập viên - lãnh đạo - phát sóng, thì quy trình đa nền tảng kéo theo nhiều khâu mới: biên tập số, nền tảng, mạng xã hội, thuật toán, người dùng và khả năng tái phân phối nội dung.

Vì vậy, thay vì áp dụng một mức kiểm soát cho mọi nội dung, bà đề xuất xây dựng “ma trận rủi ro nội dung”, phân loại từ thấp đến đặc biệt cao.

Nội dung thông thường, dữ kiện rõ ràng có thể áp dụng quy trình biên tập thông thường. Trong khi đó, các nội dung liên quan đến cáo buộc sai phạm, điều tra, đời tư, trẻ em, danh dự cá nhân hoặc có khả năng gây hậu quả lớn cần được kiểm tra pháp lý và cấp duyệt ở mức cao hơn.

Mỗi cơ quan báo chí cũng cần xác định rõ ai được quyền cắt dựng, ai đặt tiêu đề, ai duyệt thumbnail, ai chịu trách nhiệm với phiên bản mạng xã hội và quy trình xử lý khi phát hiện sai sót.

“Không được coi việc chuyển một tác phẩm từ truyền hình sang nền tảng số là đơn thuần. Đó là một công đoạn biên tập báo chí”, bà Nguyễn Thu Hà nhấn mạnh.

Từ đó, bà đề xuất nguyên tắc “một nội dung - một đầu mối trách nhiệm”: Mỗi tác phẩm có một đầu mối chịu trách nhiệm về nội dung; mỗi phiên bản phát hành có người chịu trách nhiệm biên tập; mỗi kênh có người chịu trách nhiệm quản trị.

“Đây là cách biến trách nhiệm pháp lý thành trách nhiệm quản trị cụ thể”, bà khẳng định.