Luật Bưu chính (sửa đổi) trong dòng chảy kinh tế số: Bưu chính thay đổi thế nào trong đời sống số?

Phải xác định rõ ranh giới giữa bưu chính với vận tải hàng hóa

Góp ý về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), nhiều đại biểu cho rằng một trong những vấn đề được đặt ra là phải xác định rõ ranh giới giữa bưu chính với vận tải hàng hóa, logistics và thương mại điện tử. Đây không chỉ là vấn đề về tên gọi hay phạm vi quản lý, mà xuất phát từ thực tế các công đoạn trong chuỗi cung ứng ngày càng có sự giao thoa.

Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cho thấy, trước sự phát triển mạnh của thương mại điện tử, kinh tế số và chuyển đổi số, cấu trúc thị trường bưu chính đã thay đổi căn bản. Thường trực Ủy ban đề nghị nghiên cứu xác định bưu chính là một bộ phận của hạ tầng logistics số, hạ tầng dữ liệu và hạ tầng kinh tế số quốc gia, đồng thời làm rõ các hoạt động trực tiếp gắn với việc cung cấp dịch vụ bưu chính trên môi trường số.

Bưu chính ngày càng gắn với thương mại điện tử và dòng chảy hàng hóa trong nền kinh tế số Ảnh: Doãn Mạnh

Nhìn từ một đơn hàng trên môi trường số, sự thay đổi này có thể thấy khá rõ. Sau khi người mua hoàn tất giao dịch, hàng hóa có thể trải qua nhiều công đoạn như xử lý đơn hàng, lưu kho, đóng gói, chia chọn, vận chuyển, theo dõi, phát hàng và hoàn trả. Trong chuỗi đó, bưu chính ngày càng đảm nhiệm nhiều công đoạn gắn trực tiếp với bưu gửi.

Đây cũng là một trong những nội dung được đặt ra trong dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), khi nghiên cứu bổ sung các công đoạn như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả vào phạm vi dịch vụ bưu chính trong những trường hợp được tổ chức gắn với mạng bưu chính; đồng thời phải làm rõ ranh giới với các hoạt động logistics, vận tải độc lập.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải, dự thảo Luật cũng hướng tới đổi mới căn bản tư duy quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, định danh bưu gửi và bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ mới. Đây là những nội dung phản ánh yêu cầu quản lý một thị trường đang thay đổi nhanh dưới tác động của công nghệ.

Khi công nghệ thay đổi trải nghiệm khách hàng

Những thay đổi trong phương thức quản lý cũng phản ánh sự thay đổi trong hoạt động của doanh nghiệp và trải nghiệm của người sử dụng. Nếu trước đây khách hàng chủ yếu quan tâm bưu gửi có được chuyển đến đúng địa chỉ hay không, thì trong môi trường số, yêu cầu đã mở rộng: Khách hàng muốn biết đơn hàng đang ở đâu, khi nào được giao, có thể theo dõi hành trình và nhận thông tin cập nhật trong quá trình vận chuyển.

Để đáp ứng yêu cầu đó, doanh nghiệp bưu chính phải số hóa ngày càng nhiều công đoạn, từ tạo đơn, tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát hàng. Dữ liệu được sử dụng để quản lý hành trình bưu gửi, điều phối hoạt động và cung cấp thông tin cho khách hàng. Công nghệ vì vậy không chỉ tác động đến những khâu phía sau hệ thống mà đang trực tiếp thay đổi cách người dân sử dụng dịch vụ.

Một thao tác tạo đơn trên điện thoại có thể đồng thời khởi tạo dữ liệu cho cả quá trình cung ứng dịch vụ. Từ đó, khách hàng có thể nhận thông báo, tra cứu trạng thái, theo dõi hành trình và xử lý một số yêu cầu phát sinh mà không nhất thiết phải đến điểm giao dịch. Những tiện ích này làm cho khoảng cách giữa mạng lưới bưu chính và môi trường số ngày càng thu hẹp.

Ở phía doanh nghiệp, yêu cầu về tốc độ, khả năng theo dõi và tính minh bạch cũng kéo theo sự thay đổi trong tổ chức vận hành. Tự động hóa trong chia chọn, khai thác dữ liệu để điều phối mạng lưới, tối ưu tuyến phát hay kết nối các nền tảng phục vụ khách hàng ngày càng trở thành những yếu tố quan trọng trong nâng cao chất lượng dịch vụ.

Thực tế này cũng được phản ánh qua quá trình khảo sát phục vụ thẩm tra dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), khi Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường làm việc với doanh nghiệp bưu chính để tìm hiểu hoạt động vận chuyển, lưu kho, xử lý đơn hàng, ứng dụng công nghệ số, logistics công nghệ và các mô hình kinh doanh mới. Những trao đổi từ thực tiễn doanh nghiệp cho thấy ranh giới giữa các công đoạn trong chuỗi cung ứng đang có sự giao thoa ngày càng rõ, đồng thời đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách để vừa bảo đảm quản lý, vừa tạo không gian cho đổi mới.

Từ góc độ người sử dụng, sự thay đổi của bưu chính có thể được cảm nhận qua những điều rất cụ thể: Một đơn hàng được cập nhật trạng thái theo thời gian, một thông báo giao hàng được gửi đến điện thoại hay khả năng tra cứu hành trình của bưu gửi ở bất cứ đâu. Phía sau những trải nghiệm đó là cả một hệ thống mạng lưới, công nghệ và dữ liệu đang vận hành ngày càng chặt chẽ hơn.

Như vậy, đời sống số đang làm thay đổi bưu chính không chỉ ở quy mô thị trường mà cả bản chất của phương thức cung ứng dịch vụ. Bưu chính đang chuyển từ một lĩnh vực chủ yếu thực hiện việc tiếp nhận và phát bưu gửi sang một hệ thống vận hành dựa nhiều hơn vào mạng lưới, dữ liệu và công nghệ, gắn ngày càng chặt với thương mại điện tử và nền kinh tế số.

Giá trị của bưu chính trong đời sống số vì thế không chỉ nằm ở việc đưa một bưu gửi từ điểm này đến điểm khác, mà ngày càng thể hiện ở khả năng kết nối người, hàng hóa, dữ liệu và dịch vụ trên một mạng lưới thống nhất. Đây cũng là một trong những cơ sở quan trọng để việc sửa đổi Luật Bưu chính hướng tới một khung pháp lý phù hợp hơn với sự vận động của thị trường và những mô hình dịch vụ mới.