Luật phải làm rõ khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm thì ai chịu trách nhiệm

Không nhất trí mở rộng bắt buộc bổ sung vi chất dinh dưỡng

Theo Tờ trình về dự án luật do Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên trình bày, Chính phủ đề xuất mở rộng quy định bắt buộc bổ sung vi chất dinh dưỡng, chất khoáng, chất vi lượng vào tất cả các loại thực phẩm nói chung (thay cho quy định trước đây chỉ bắt buộc bổ sung đối với thực phẩm thiết yếu).

Thường trực Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KHCN&MT) cho rằng, đây là một thay đổi quá lớn, cần được đánh giá một cách hết sức thận trọng, kỹ lưỡng để đảm bảo phù hợp với thực tiễn, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp và lợi ích đối với sức khỏe cộng đồng. Trước mắt, Thường trực Ủy ban KHCN&MT không nhất trí với việc mở rộng bắt buộc đối với toàn bộ thực phẩm phải bổ sung vi chất dinh dưỡng.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên trình bày tờ trình tại phiên họp.

Đối với việc bắt buộc bổ sung vi chất đối với nhóm thực phẩm thiết yếu, Tổ chức Y tế thế giới - WHO đã có khuyến nghị về việc cần bổ sung vi chất đối với một số nhóm thực phẩm thiết yếu như muối (i - ốt), dầu ăn (vitamin A), gạo, bột mỳ (sắt, kẽm), đây được xem là một trong những chính sách y tế công cộng có chi phí rẻ nhất nhưng lại hiệu quả nhất. Chính sách này đã được nhiều quốc gia áp dụng thành công (như châu Phi, châu Á).

Tuy nhiên, Thường trực Uỷ ban KHCN&MT lo ngại, nếu việc bổ sung vi chất không được kiểm soát chặt chẽ (như việc định kỳ đo nồng độ i - ốt trong nước tiểu của người dân, điều chỉnh hàm lượng vi chất theo vùng...) thì có thể dẫn tới tình trạng vừa thiếu vừa thừa vi chất cùng lúc (ví dụ: rủi ro thừa ở nhóm đã đủ chất hay i - ốt thừa gây bướu cổ, sắt thừa liên quan đến xơ gan, tiểu đường, kẽm thừa cản trở hấp thụ đồng…); có những nghiên cứu đã cảnh báo nếu chuẩn hóa quá mức về vi chất có thể dẫn tới hơn 15% dân số toàn cầu có thể thừa i - ốt và kẽm. Từ đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo hết sức cân nhắc thận trọng, kỹ lưỡng khi luật hóa quy định này.

Chủ nhiệm Uỷ ban KHCN&MT Nguyễn Thanh Hải trình bày báo cáo thẩm tra.

Về hậu kiểm và chế tài xử lý vi phạm, Thường trực Ủy ban KHCN&MT đề nghị cần làm rõ quy định "hậu kiểm hồ sơ sản phẩm sau công bố" có thực chất là tiền kiểm hay không, bởi việc soi xét hồ sơ không mang lại giá trị bảo đảm an toàn thực phẩm mà vô hình trung tái lập cơ chế thẩm định ngầm. Việc cho phép đoàn kiểm tra niêm phong, tạm dừng bán, tạm dừng quảng cáo khi chưa có bằng chứng rõ ràng sẽ gây đình trệ chuỗi cung ứng và tổn hại uy tín doanh nghiệp, trong khi chưa quy định trách nhiệm bồi thường của cơ quan nhà nước và quyền yêu cầu kiểm nghiệm kiểm chứng độc lập.

"Đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu để kiến nghị bổ sung chế tài xử phạt bổ sung mang tính răn đe cao như cấm có thời hạn hoặc cấm vĩnh viễn việc tham gia hoạt động, hành nghề trong lĩnh vực an toàn thực phẩm đối với các tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm cố ý, nghiêm trọng gây ngộ độc thực phẩm", Chủ nhiệm Uỷ ban KHCN&MT Nguyễn Thanh Hải nêu.

Bà cũng đề nghị xem xét, bổ sung quy định bắt buộc công khai minh bạch danh sách các cơ sở, cửa hàng, cá nhân vi phạm về an toàn thực phẩm trên nền tảng dữ liệu số công khai ở cấp xã, tỉnh để huy động sức mạnh giám sát của cộng đồng...

Chính sách can thiệp sức khoẻ người dân phải dựa trên bằng chứng khoa học

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại phiên họp.

Cho ý kiến tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao việc sửa đổi luật lần này, đồng thời cho biết, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rất quan tâm vấn đề an toàn thực phẩm, đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước từng có buổi làm việc riêng về vấn đề này.

Theo Chủ tịch Quốc hội, hiện nay dư luận nhân dân đều muốn an toàn thực phẩm, từ thuốc uống đến thực phẩm ăn uống hàng ngày, làm sao đảm bảo cuộc sống, do đó, đề nghị luật tập trung, xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, điểm nghẽn lớn nhất của dự thảo luật là chưa làm rõ quản lý nhà nước và ranh giới trách nhiệm giữa các bộ, giữa Trung ương và địa phương. Luật này phải làm rõ ai chủ trì? Nếu Bộ Y tế chủ trì thì cần khẳng định rõ trong luật. Ai phối hợp, phối hợp với bộ nào, bộ nào chính, bộ nào phụ? Ai quyết định và khi xảy ra sự cố ai chịu trách nhiệm?

Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh phát biểu tại phiên họp.

"Tinh thần là một đầu mối, một hệ thống dữ liệu, một chuỗi quản lý, chịu trách nhiệm đến cùng. Phải chuyển đổi từ tiền kiểm sang quản lý theo nguy cơ, đây phải là xương sống của luật. Phải xác định rõ nhóm nào nhà nước tiền kiểm, nhóm nào doanh nghiệp chịu trách nhiệm và nhóm nào hậu kiểm. Tiêu chí nào xác định mức độ kiểm soát, kết quả phân tích nguy cơ phải là căn cứ gốc để thiết kế thủ tục. Không thể một bên nói quản lý theo rủi ro, một bên vẫn mở rộng tiền kiểm. Không lấy an toàn thực phẩm làm lý do để phục hồi cơ chế "xin-cho", nhưng cũng không lấy cải cách thủ tục làm lý do để hạ chuẩn an toàn", Chủ tịch Quốc hội phân tích.

Cho rằng mỗi chính sách can thiệp trực tiếp vào sản phẩm và sức khoẻ người dân phải dựa trên bằng chứng khoa học, Chủ tịch Quốc hội đề nghị quy định rõ tiêu chí phân loại nguy cơ ngay trong luật hoặc giao Chính phủ ban hành kèm danh mục, tránh tuỳ tiện.

"Ví dụ sữa bột trẻ em, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm cho người tiêu dùng, thực phẩm cho người bị tiểu đường... nên thuộc nhóm nguy cơ cao nhất, trong khi gạo đóng túi thông thường thuộc nhóm hậu kiểm. Thực tế hiện nay nhiều vụ ngộ độc từ rau củ, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật như rau muống, rau cải ở một số chợ đầu mối... Nên kiểm soát ngay trong chợ giới hạn tồn dư, truy xuất ngay từ gốc thay vì kiểm tra khi đã bán ra thị trường", Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu tại phiên họp.

Về việc mở rộng vi chất là thay đổi chính sách rất lớn, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu, việc gì liên quan trực tiếp đến sức khoẻ cộng đồng phải có bằng chứng dịch tễ, đánh giá nguy cơ, chi phí và cơ chế giám sát sau áp dụng. "Phải có bằng chứng khoa học đủ rõ, áp dụng thống nhất, không tạo khoảng trống tuỳ tiện, trục lợi" - Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh thêm.

Từ đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị, luật này ban hành phải trả lời 3 câu hỏi: Thực phẩm đến tay người dân có an toàn hay không? Doanh nghiệp tuân thủ tốt có ít thủ tục hơn hay không? Khi xảy ra sự cố có truy được nguồn, xác định được trách nhiệm và xử lý đủ nhanh hay không?

"An toàn thực phẩm không được đảm bảo bằng nhiều giấy phép hơn mà phải chuẩn, an toàn rõ hơn, dữ liệu tốt hơn, hậu kiểm mạnh hơn và trách nhiệm không thể né tránh", Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chỉ rõ thêm.

Luật này ban hành phải trả lời 3 câu hỏi: Thực phẩm đến tay người dân có an toàn hay không? Doanh nghiệp tuân thủ tốt có ít thủ tục hơn hay không? Khi xảy ra sự cố có truy được nguồn, xác định được trách nhiệm và xử lý đủ nhanh hay không?

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn.

Liên quan vấn đề thực phẩm giả, Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh góp ý nên đưa vào phần giải thích từ ngữ, vì liên quan đến xử lý vi phạm, có những nội hàm Chính phủ phải quy định chi tiết, định lượng thế nào là giả thì mới xử lý được. Vấn đề này cũng liên quan vấn đề hàng giả trong Luật Chất lượng sản phẩm, luật này cần thiết kế sao để xử lý đồng bộ.

Đồng quan điểm, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị rà soát, kế thừa quy định Luật Chất lượng sản phẩm và Nghị định số 98/2020, vì hàng kém chất lượng có thể xử lý hành chính, nhưng hàng giả thậm chí bị xử lý hình sự, trong đó thực phẩm giả bị xử lý nặng hơn tội khác...