Luật Phát triển đô thị 2026 & vấn đề đặt ra đối với thành phố Huế

 Đô thị Huế phía bờ nam sông Hương. Ảnh: Đức Quang

Những đột phá

Điểm mới đầu tiên là tăng quyền chủ động cho chính quyền đô thị. Luật xác lập nguyên tắc phân quyền gắn với thẩm quyền, trách nhiệm, nguồn lực, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình. Qua đó, chính quyền có thêm cơ sở chủ động lựa chọn giải pháp phù hợp với từng không gian và giai đoạn phát triển.

Đột phá thứ hai là đặt tổ chức không gian và hạ tầng vào trung tâm của quá trình phát triển đô thị. Luật đưa phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) thành một công cụ cụ thể. Các điểm kết nối giao thông đường sắt được tổ chức gắn với dân cư, thương mại, dịch vụ và các chức năng đô thị khác, qua đó đưa giao thông trở thành một yếu tố dẫn dắt phát triển không gian.

Cùng với TOD là cách tiếp cận mới về tạo nguồn lực. Luật cho phép gắn khu vực TOD với chỉ tiêu sử dụng đất, diện tích sàn tăng thêm, khai thác giá trị tăng thêm từ đất và các khoản thu liên quan đến việc cải thiện, kết nối hạ tầng giao thông công cộng. Hạ tầng vì vậy không chỉ là đối tượng đầu tư mà còn có thể trở thành công cụ tạo nguồn lực cho phát triển.

Một đột phá khác là mở rộng khả năng huy động nguồn lực xã hội. Đầu tư, đất đai, hạ tầng, doanh nghiệp, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo được đặt trong một hệ thống chính sách phát triển đô thị rộng hơn. Nhà nước không chỉ trực tiếp đầu tư mà còn tạo lập điều kiện để các nguồn lực xã hội tham gia vào quá trình phát triển.

Luật đồng thời tạo không gian cho thử nghiệm và đổi mới. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho phép thử nghiệm công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới và một số mô hình khác trong phạm vi xác định, đi kèm yêu cầu kiểm soát rủi ro và bảo đảm lợi ích công cộng. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý trong bối cảnh nhiều vấn đề đô thị mới xuất hiện nhanh hơn khả năng hoàn thiện của hệ thống pháp luật.

Nhìn tổng thể, các đột phá của Luật tạo thành một chuỗi liên kết: Chính quyền được trao thêm quyền chủ động; quy hoạch tổ chức không gian; hạ tầng dẫn dắt phát triển; đất đai và các hoạt động phát triển tạo thêm nguồn lực; công nghệ mở ra những cách làm mới. Đây là sự chuyển dịch từ quản lý đô thị theo từng lĩnh vực sang tổ chức phát triển đô thị như một hệ thống.

 Đô thị Huế. Ảnh: Quang Phú

Những vấn đề đặt ra đối với Huế

Quy hoạch chung đô thị Thừa Thiên Huế đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065 đã xác định cấu trúc đa trung tâm, đa không gian, trong đó khu vực đô thị trung tâm, các cực phát triển, hành lang kinh tế và những không gian sinh thái có quan hệ hỗ trợ lẫn nhau.

Với cấu trúc đó, đột phá về tổ chức không gian của Luật tạo cơ sở để Huế tiếp cận phát triển theo hướng mạng lưới các cực thay vì một trung tâm duy nhất. Khu vực lõi di sản vẫn giữ vai trò về văn hóa, dịch vụ và du lịch; trong khi các khu vực khác có thể phát triển theo lợi thế riêng. Phú Bài có lợi thế về sân bay và giao thông đối ngoại; Phong Điền có dư địa phát triển công nghiệp, dịch vụ và không gian ven biển - đầm phá; Chân Mây - Lăng Cô có lợi thế về cảng biển, logistics, du lịch và kết nối liên vùng. Nếu được tổ chức trong một cấu trúc thống nhất, các cực này có thể bổ trợ cho khu vực đô thị lõi và tạo thêm không gian phát triển cho toàn thành phố.

Đột phá về TOD cũng mở ra một hướng nghiên cứu thiết thực. Khu vực ga Huế có thể được xem xét trong mối quan hệ giữa giao thông đường sắt với trung tâm đô thị; Phú Bài trong mối quan hệ giữa sân bay, giao thông đối ngoại và phát triển đô thị phía nam; Chân Mây trong mối quan hệ giữa cảng biển, logistics và dịch vụ. Điều quan trọng là, không xem TOD như một dự án giao thông riêng lẻ mà phải đặt trong tổng thể tổ chức không gian và sử dụng đất.

Cách tiếp cận này đồng thời đặt ra bài toán khai thác giá trị từ hạ tầng. Khi đầu tư giao thông làm tăng khả năng tiếp cận và giá trị của các khu vực xung quanh, Huế có thể nghiên cứu cơ chế để một phần giá trị gia tăng trở thành nguồn lực quay trở lại phục vụ hạ tầng. Điều này đặc biệt có ý nghĩa tại những khu vực đang hình thành các cực phát triển mới, nơi đầu tư công và đầu tư tư nhân có thể tạo ra những thay đổi lớn về giá trị đất và hoạt động kinh tế.

Không gian biển, đầm phá... nếu được tổ chức trong một cấu trúc thống nhất có thể bổ trợ cho khu vực đô thị lõi và tạo thêm không gian phát triển cho toàn thành phố. Ảnh: Minh Anh 

Đột phá về quản trị cũng có thể gắn với các trung tâm và hạt nhân phát triển. Những khu vực có vị trí kết nối tốt, tập trung dân cư, dịch vụ hoặc hoạt động kinh tế có thể được xác định rõ hơn về vai trò trong mạng lưới đô thị. Các nghiên cứu trước đã đề xuất cấu trúc “hai hạt nhân lõi - bốn hạt nhân cửa ngõ/chuyên ngành - ba trung tâm có điều kiện”. Cách tiếp cận này có thể tiếp tục được hoàn thiện để cụ thể hóa cấu trúc đa trung tâm của Huế, gắn các cực phát triển với hạ tầng và dịch vụ công.

Với Huế, đổi mới phải đi cùng bảo tồn. Kinh thành, sông Hương, các không gian cảnh quan, hệ sinh thái đầm phá và vùng ven biển không chỉ là đối tượng bảo vệ mà còn là nền tảng của mô hình phát triển. Vì vậy, phát triển các cực mới cần hướng tới giảm áp lực về giao thông, xây dựng và dịch vụ lên khu vực lõi, đồng thời bảo đảm không gian sinh thái và cảnh quan được duy trì trong quá trình đô thị hóa.

Một hướng khác là nghiên cứu những mô hình quản lý phù hợp với đặc thù đô thị di sản và đô thị thông minh. Huế có thể tập trung vào quản lý cảnh quan, số hóa dữ liệu đô thị, giao thông xanh, dịch vụ du lịch và quản lý các không gian có giá trị đặc biệt. Những cách làm mới cần được lựa chọn từ nhu cầu thực tế của thành phố, có phạm vi và tiêu chí đánh giá rõ ràng để tránh thử nghiệm hình thức.

Từ những nội dung trên, có thể thấy giá trị lớn của Luật Phát triển đô thị 2026 đối với Huế không chỉ nằm ở việc áp dụng từng chính sách riêng lẻ, mà ở khả năng kết nối các công cụ mới thành một phương thức phát triển phù hợp với cấu trúc của thành phố. Quy hoạch đa trung tâm cần được hỗ trợ bởi mạng lưới hạ tầng; hạ tầng gắn với các cực phát triển và TOD; giá trị đất trở thành một nguồn lực cho đầu tư, còn phân quyền đi cùng năng lực tổ chức thực hiện.

Nếu làm được sự kết nối đó, Luật Phát triển đô thị 2026 có thể trở thành cơ sở để Huế từng bước chuyển cấu trúc đa trung tâm trên bản đồ quy hoạch thành mạng lưới các cực phát triển trong thực tế, vừa mở rộng không gian kinh tế - đô thị, vừa giữ được di sản, cảnh quan và hệ sinh thái đặc trưng của thành phố.