Luật Sở hữu trí tuệ nhân tạo năm 2025: Những quy định đáng chú ý

Trí tuệ nhân tạo (AI) thúc đẩy sự sáng tạo, phát triển nhưng không thay thế con người, không xâm phạm quyền con người. Ảnh minh họa: Nguồn internet

Luật Sở hữu TTNT năm 2025 khẳng định, AI phục vụ con người, không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người.

Các hành vi bị cấm

Luật Sở hữu TTNT năm 2025 có 8 chương, 35 điều, với phạm vi điều chỉnh về nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng hệ thống AI; quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân có liên quan và quản lý nhà nước đối với hoạt động AI tại Việt Nam; hoạt động AI phục vụ cho mục đích quốc phòng - an ninh, cơ yếu không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Sở hữu TTNT năm 2025.

Luật sư Nguyễn Thị Thảo, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai cho biết: TTNT là việc thực hiện bằng điện tử các năng lực trí tuệ của con người, bao gồm học tập, suy luận, nhận thức, phán đoán và hiểu ngôn ngữ tự nhiên. Nguyên tắc cơ bản trong hoạt động TTNT là lấy con người làm trung tâm; bảo đảm quyền con người, quyền riêng tư, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và an ninh quốc gia; tuân thủ Hiến pháp và pháp luật…

Ngoài những nguyên tắc cơ bản yêu cầu cá nhân, tổ chức phải tuân thủ như trên, Luật Sở hữu TTNT năm 2025 còn nghiêm cấm các hành vi: lợi dụng, chiếm đoạt hệ thống TTNT để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng các hệ thống TTNT nhằm mục đích: sử dụng yếu tố giả mạo hoặc mô phỏng người, sự kiện thật để lừa dối hoặc thao túng nhận thức, hành vi của con người một cách có chủ đích và có hệ thống, gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con người; gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội…

Bên cạnh đó, Luật Sở hữu TTNT năm 2025 cũng nghiêm cấm các hành vi khác như: thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu để phát triển, huấn luyện, kiểm thử hoặc vận hành hệ thống TTNT trái với quy định của pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng; cản trở, vô hiệu hóa hoặc làm sai lệch cơ chế giám sát, can thiệp và kiểm soát của con người đối với hệ thống TTNT theo quy định của Luật Sở hữu TTNT năm 2025; che giấu thông tin bắt buộc phải công khai, minh bạch hoặc giải trình; tẩy xóa, làm sai lệch các thông tin, nhãn, cảnh báo bắt buộc trong hoạt động TTNT; lợi dụng hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá hoặc kiểm định hệ thống TTNT để thực hiện hành vi trái quy định của luật.

Quy định rõ đạo đức và trách nhiệm

TTNT là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo trên tất cả lĩnh vực. Chính vì vậy, tại Điều 6 Luật Sở hữu TTNT năm 2025 có quy định: Việc ứng dụng TTNT trong các ngành, lĩnh vực phải tuân thủ nguyên tắc quản lý rủi ro theo quy định của Luật Sở hữu TTNT năm 2025 và phù hợp với pháp luật có liên quan. Việc ứng dụng TTNT trong hoạt động nghiên cứu khoa học phải bảo đảm tuân thủ đạo đức nghiên cứu, liêm chính khoa học và phòng ngừa hành vi gian lận, đạo văn trong quá trình nghiên cứu và công bố kết quả.

Luật gia Chu Văn Hiển, Phó Trưởng ban Tuyên truyền, phổ biến và xây dựng pháp luật, Hội Luật gia tỉnh Đồng Nai cho biết: “Tuy vậy, Luật Sở hữu TTNT năm 2025 cũng thừa nhận vẫn có rủi ro trong quá trình vận hành hệ thống TTNT, do đó, phải có cơ chế kiểm soát. Chính vì vậy, nhà làm luật đã phân chia hệ thống TTNT theo các mức độ rủi ro từ cao đến trung bình và thấp. Việc phân loại rủi ro của hệ thống TTNT được xác định trên cơ sở các tiêu chí về mức độ tác động đến quyền con người, an toàn, an ninh; lĩnh vực sử dụng của hệ thống, đặc biệt là lĩnh vực thiết yếu hoặc liên quan trực tiếp đến lợi ích công cộng; phạm vi người sử dụng và quy mô ảnh hưởng của hệ thống”.

Từ việc phân loại đó, Luật Sở hữu TTNT năm 2025 cũng đưa ra các điều khoản để thúc đẩy phát triển và quản lý, đặc biệt, với các hệ thống TTNT rủi ro cao. Theo đó, nhà cung cấp TTNT cần có trách nhiệm thiết kế hệ thống đảm bảo khả năng giám sát và can thiệp của con người. Với người sử dụng, việc sử dụng TTNT rủi ro cao đi kèm trách nhiệm tuân thủ quy trình vận hành, hướng dẫn kỹ thuật và biện pháp bảo đảm an toàn, không can thiệp trái phép làm thay đổi tính năng của hệ thống. Các hệ thống TTNT tương tác trực tiếp với con người phải được thiết kế và vận hành để người sử dụng nhận biết.

Theo luật gia Chu Văn Hiển, ngoài các chương quy định về phân loại và quản lý hệ thống TTNT theo rủi ro (từ điều 9-15); phát triển hạ tầng và bảo đảm chủ quyền TTNT quốc gia (từ điều 16-18); ứng dụng TTNT, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực (từ điều 19-25)…, Luật Sở hữu TTNT năm 2025 còn dành hẳn chương 5 để quy định về đạo đức và trách nhiệm trong hoạt động TTNT với các quy định rất được dư luận quan tâm. Chẳng hạn, khung đạo đức TTNT quốc gia được ban hành trên cơ sở các nguyên tắc: đảm bảo an toàn, độ tin cậy và không gây hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và đời sống tinh thần của con người. Khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội trong nghiên cứu, phát triển và ứng dụng TTNT… (khoản 1, Điều 26); Hệ thống TTNT không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm quyết định của người ra quyết định theo quy định của pháp luật. Người ra, quyết định chịu trách nhiệm về việc xem xét và sử dụng kết quả do hệ thống TTNT cung cấp (khoản 2 l, Điều 27)…

Ðoàn Phú