Luật Thủ đô 2026: Mở không gian phát triển mới toàn diện cho Hà Nội

Khai mở nguồn lực từ không gian đa tầng

Quá trình đô thị hóa nhanh khiến Hà Nội chịu sức ép ngày càng lớn về dân số, giao thông, hạ tầng kỹ thuật và quỹ đất. Trong khi không gian mặt đất ngày càng hạn chế, nhu cầu về bãi đỗ xe, công trình công cộng, hệ thống giao thông kết nối và các tiện ích đô thị tiếp tục gia tăng. Vì vậy, khai thác không gian ngầm và không gian trên cao trở thành một hướng đi đáng chú ý trong chiến lược phát triển Thủ đô.

Quy hoạch không gian đa tầng mở thêm dư địa phát triển cho Hà Nội trong bối cảnh quỹ đất bề mặt ngày càng hạn chế. Ảnh: Khánh Huy

Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, tạo cơ sở pháp lý cho cách tiếp cận này. Điều 11 của Luật quy định về quy hoạch, khai thác và sử dụng không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian tầm cao, gắn với yêu cầu tổ chức không gian đô thị đồng bộ, phù hợp điều kiện tự nhiên, địa chất, thủy văn, cảnh quan, môi trường, di sản và yêu cầu quốc phòng, an ninh.

Điểm đáng chú ý là không gian đô thị được nhìn nhận như một chỉnh thể nhiều tầng, thay vì chỉ tập trung vào không gian mặt đất. Không gian ngầm có thể phục vụ giao thông, bãi đỗ xe, công trình kỹ thuật và các dịch vụ phù hợp; không gian tầm thấp mở ra khả năng ứng dụng phương tiện bay không người lái và những mô hình dịch vụ mới. Việc khai thác các không gian này cần được đặt trong tổng thể quy hoạch Thủ đô, bảo đảm kết nối hạ tầng và không gây xung đột với những công trình hiện hữu.

Tại Hà Nội, định hướng này gắn với yêu cầu phát triển đô thị theo hướng hiện đại, sử dụng hiệu quả tài nguyên đất và nâng cao chất lượng sống của người dân. Tuy nhiên, không gian đa tầng chỉ thực sự trở thành nguồn lực khi quy hoạch được cụ thể hóa bằng cơ chế đầu tư, quản lý và giám sát rõ ràng.

Từ cơ chế pháp lý đến khả năng khai thác thực tế

Một trong những vấn đề được quan tâm là xây dựng cơ chế tài chính đối với hoạt động khai thác không gian ngầm.

Kiến trúc sư Trần Tuấn Anh (Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam) nhận định: “Đây là một quyết sách rất cần thiết và có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình phát triển đô thị của Hà Nội trong giai đoạn tới. Trong nhiều năm qua, không gian ngầm được nhìn nhận là nguồn tài nguyên quan trọng nhưng chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng”.

Nhận định này cho thấy ý nghĩa của việc chuyển các định hướng quy hoạch thành cơ chế có thể triển khai trên thực tế. Khi quỹ đất bề mặt hạn chế, khai thác không gian ngầm có thể góp phần bổ sung hạ tầng, giảm áp lực giao thông và tạo nguồn thu cho ngân sách. Tuy nhiên, việc xác định nghĩa vụ tài chính cần minh bạch, phù hợp với mục đích sử dụng, giá trị khai thác và trách nhiệm của nhà đầu tư.

Việc triển khai các cơ chế mới nhằm đưa quy định của thành phố vào thực tế, phát huy cơ chế phân quyền, phân cấp theo Luật Thủ đô năm 2026, đồng thời tạo thêm nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Công an thành phố Hà Nội ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) trong giám sát giao thông, trật tự đô thị, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý không gian tầm thấp. Ảnh: Khánh Huy

Ngày 16-8-2026, UBND thành phố tiếp tục cụ thể hóa việc quản lý, sử dụng không gian ngầm và không gian tầm thấp thông qua Quyết định số 112/2026/QĐ-UBND. Các yêu cầu đặt ra bao gồm quản lý đồng bộ hạ tầng, công nghệ và phương tiện hoạt động; bảo đảm kết nối với hệ thống giao thông công cộng; không gây ảnh hưởng đến công trình hiện hữu, môi trường, cảnh quan và di sản. Việc ứng dụng dữ liệu số, hệ thống thông tin địa lý và mô hình thông tin công trình cũng được đặt ra nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.

Những bước triển khai này có ý nghĩa quan trọng bởi quy định pháp luật chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng quy trình thực hiện, trách nhiệm của cơ quan quản lý và cơ chế giám sát cụ thể.

Phát triển đi đôi với bảo đảm an toàn và lợi ích cộng đồng

Việc mở rộng không gian phát triển cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về bảo tồn di sản, an toàn công trình và quyền lợi của người dân. Ngày 28-10, những thảo luận về phương án tái thiết không gian hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận cho thấy các vấn đề này cần được xem xét ngay từ khâu chuẩn bị dự án.

Tại Kỳ họp thứ bảy (kỳ họp chuyên đề) HĐND thành phố Hà Nội khóa XVII, ở phiên thảo luận về chủ trương đầu tư dự án, các đại biểu đề nghị đánh giá kỹ điều kiện địa chất, thủy văn, khảo cổ đối với công trình ngầm tại khu vực di sản; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ để kiểm soát rủi ro trong quá trình thiết kế, thi công và vận hành. Việc bảo vệ cảnh quan, môi trường, chất lượng nước hồ Hoàn Kiếm cũng cần được đặt lên hàng đầu.

Bên cạnh đó, cần phân định rõ không gian ngầm phục vụ lợi ích công cộng với khu vực thương mại, dịch vụ do doanh nghiệp khai thác; tính toán minh bạch nghĩa vụ tài chính, bảo đảm kết nối với giao thông công cộng và đáp ứng các yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy, thoát nạn. Đây là những điều kiện quan trọng để việc khai thác không gian ngầm vừa hiệu quả, vừa bảo đảm lợi ích chung.

Quy hoạch đồng bộ là cơ sở để tổ chức, khai thác và quản lý hiệu quả các lớp không gian đô thị. Ảnh: Tầng hầm phía dưới Công viên - Quảng trường Thời Đại (Phối cảnh không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận sau tái thiết).

Những vấn đề trên cho thấy phát triển không gian đa tầng không đơn thuần là mở rộng diện tích khai thác. Với các khu vực có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt, mọi can thiệp cần dựa trên đánh giá khoa học, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu phát triển và bảo tồn. Ranh giới giữa không gian công cộng và không gian thương mại cũng phải minh bạch, tránh tình trạng tư nhân hóa lợi ích từ tài nguyên đô thị trong khi chi phí và rủi ro lại chuyển sang Nhà nước hoặc cộng đồng.

Luật sư Đinh Thị Nguyên, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, phân tích, Điều 11 Luật Thủ đô năm 2026 cũng lưu ý ý nghĩa của việc xác định rõ nguyên tắc quy hoạch, phạm vi khai thác và cơ chế quản lý không gian. Những quy định cụ thể sẽ góp phần hạn chế khoảng trống pháp lý, giảm nguy cơ phát sinh tranh chấp trong quá trình đầu tư, xây dựng và sử dụng công trình.

Có thể thấy, Luật Thủ đô năm 2026 đã mở thêm cơ sở pháp lý để Hà Nội khai thác tốt không gian đa tầng, đa lớp..., tạo nguồn lực phát triển và động lực tăng trưởng mới trong dài hạn.