Luật Thủ đô (sửa đổi): Tạo không gian pháp lý đột phá để Hà Nội phát triển bền vững

Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng kiểm tra tiến độ Dự án hồ điều hòa Yên Nghĩa 1. Ảnh: Quang Thái

Những chính sách đột phá trong Luật Thủ đô (sửa đổi)

Nghị quyết số 66-NQ/TW nêu rõ: “Bên cạnh một số bộ luật, luật quy định về quyền con người, quyền công dân, tố tụng tư pháp cần cụ thể, về cơ bản các luật khác, nhất là luật điều chỉnh các nội dung về kiến tạo phát triển chỉ quy định những vấn đề khung, những vấn đề có tính nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội, còn những vấn đề thực tiễn thường xuyên biến động thì giao Chính phủ, Bộ, ngành, địa phương quy định để bảo đảm linh hoạt, phù hợp với thực tiễn”. Đồng thời, tinh thần của Nghị quyết số 02-NQ/TW được thể hiện rõ với việc “Thủ đô chủ động xây dựng cơ chế thí điểm, thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), các cơ chế, chính sách mới hoặc khác với quy định của pháp luật, từ đó tổng kết, đề xuất nhân rộng trên phạm vi cả nước”. Qua đó xây dựng thể chế cho Thủ đô: “Xác lập chính sách đặc thù, vượt trội; phân cấp, phân quyền triệt để, toàn diện gắn với cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình, bảo đảm Thủ đô có đủ thẩm quyền, công cụ và nguồn lực để chủ động quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm toàn diện đối với các vấn đề phát triển”. Từ những định hướng nêu trên, Luật Thủ đô (sửa đổi) đã xây dựng cách tiếp cận mới, thể hiện qua những quy định khung, có tính nguyên tắc:

Thứ nhất, Luật quy định nguyên tắc phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (Điều 18) để thực hiện định hướng phát triển Thủ đô trở thành trung tâm hàng đầu về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; phân định thẩm quyền của HĐND thành phố trong việc quy định mô hình tổ chức, quản lý nhiệm vụ, cơ chế chấp nhận rủi ro. Đáng chú ý có quy định, khoản chi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển của doanh nghiệp, tổ chức, đơn vị sự nghiệp trên địa bàn thành phố theo quy định của pháp luật được tính trừ vào thu nhập chịu thuế với mức là 200% chi phí thực tế.

Thứ hai, quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Điều 19), theo đó Luật quy định theo hướng giao quyền chủ động cho HĐND thành phố trong việc ban hành tiêu chí, điều kiện lựa chọn và trình tự, thủ tục cho phép, điều chỉnh, chấm dứt, hoàn thành việc thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới và các mô hình khác; cơ chế hướng dẫn, kiểm soát quá trình thử nghiệm; cơ chế bảo vệ người tham gia thử nghiệm; quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quá trình thử nghiệm có kiểm soát, thay vì quy định cụ thể lĩnh vực áp dụng, thời hạn thực hiện, điều kiện của tổ chức cá nhân tham gia thử nghiệm có kiểm soát như Luật Thủ đô 2024.

Thứ ba, quy định chính sách phát triển các khu công nghệ cao trên địa bàn thành phố (Điều 20) bao gồm các cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đầu tư hạ tầng vượt trội cho các khu này; cho phép thành phố chủ động xây dựng mô hình quản trị và chính sách phát triển “đô thị công nghệ cao”, đồng thời giao cơ quan quản lý chuyên trách thực hiện các chức năng quản lý nhà nước tập trung theo quy định của UBND thành phố, nhằm tối ưu hóa việc vận hành và thu hút các nguồn lực đầu tư chiến lược vào lĩnh vực công nghệ cao.

Thứ tư, quy định về phát triển khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do và loại hình kinh tế mới (Điều 27) giúp tạo động lực tăng trưởng mới, nâng cao sức cạnh tranh của Thủ đô. Luật giao HĐND thành phố quy định cơ chế, chính sách về tổ chức, hoạt động của khu kinh tế, khu thương mại tự do; quy định phạm vi, điều kiện, ngành nghề, lĩnh vực hoạt động, biện pháp quản lý, bảo đảm an ninh trật tự và các vấn đề phát sinh khác đối với các mô hình kinh tế mới.

Thứ năm, quy định về việc quản lý, khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao (Điều 11) bảo đảm phù hợp chiến lược, quy hoạch, yêu cầu quốc phòng, an ninh, bảo tồn cảnh quan, di sản và kết nối hạ tầng đồng bộ. Không gian ngầm được phân vùng chức năng, quản lý theo chiều sâu; việc khai thác vượt giới hạn phải được cấp phép và thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định. Không gian tầm thấp và tầm cao được quy hoạch để phục vụ phát triển kinh tế, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thứ sáu, Luật bổ sung quy định về cơ chế xử lý vi phạm, loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý (Điều 34) quy định việc xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu của cán bộ, công chức trong quá trình tổ chức thi hành Luật. Đồng thời, xác lập cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý đối với người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị; cán bộ, công chức, viên chức, người tham gia xây dựng, ban hành, thi hành Luật Thủ đô và văn bản được ban hành theo quy định tại Điều 8, Điều 9 của Luật này được loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý trong trường hợp không vụ lợi, đã thực hiện đúng quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.

Cơ chế tài chính, ngân sách đặc thù cho phát triển Thủ đô

Luật Thủ đô 2026 được xây dựng trên tinh thần thể chế hóa đầy đủ quan điểm của Đảng về phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, trao quyền chủ động, sáng tạo cho chính quyền Thủ đô, tương xứng với vị trí, vai trò đặc biệt của Hà Nội là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế. Trong tổng thể các chính sách đặc thù, cơ chế tài chính - ngân sách giữ vai trò nền tảng, bảo đảm nguồn lực và điều kiện thực thi các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của Thủ đô trong thời kỳ mới.

Luật đã thiết kế một chương riêng về nguồn lực phát triển, trong đó xác lập nhiều giải pháp tài chính - ngân sách mang tính đổi mới, tạo khuôn khổ pháp lý rõ ràng và mở rộng dư địa tài chính để Hà Nội phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế.

Theo quy định tại Luật Thủ đô (sửa đổi), ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu cho ngân sách thành phố toàn bộ số tăng thu từ các khoản thu ngân sách trung ương hưởng 100% trên địa bàn thành phố so với dự toán Thủ tướng Chính phủ giao đối với một số khoản thu. Cơ chế này tạo động lực mạnh mẽ cho công tác quản lý thu, chống thất thu, nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.

Bên cạnh đó là việc tăng cường nguồn thu bền vững, nâng cao tính tự chủ ngân sách. Luật quy định ngân sách thành phố được hưởng 100% các khoản thu từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất thuộc thẩm quyền quản lý; các khoản thu từ tín chỉ các-bon, kết quả giảm phát thải khí nhà kính; và các khoản thu từ phí, lệ phí do HĐND thành phố ban hành ngoài danh mục chung.

Luật Thủ đô (sửa đổi) mở rộng quyền tự chủ, linh hoạt trong điều hành ngân sách; trao cho HĐND thành phố có thẩm quyền rộng hơn trong quyết định các nội dung quan trọng như cơ cấu chi ngân sách, sử dụng kết dư ngân sách, nội dung chi từ các nguồn tăng thu và thưởng vượt thu; được quyết định việc sử dụng ngân sách cấp thành phố để thực hiện dự án đầu tư, công trình, dự án ngoài địa bàn thành phố hoặc để hỗ trợ các cơ quan trung ương, các địa phương khác trong nước hoặc hỗ trợ quốc gia khác.

HĐND thành phố có thẩm quyền quy định chế độ tự chủ kinh phí quản lý hành chính đối với các cơ quan nhà nước, cơ quan Đảng, Mặt trận Tổ quốc thuộc phạm vi quản lý của thành phố; đồng thời cho phép bảo lãnh cho đơn vị sự nghiệp công lập vay vốn từ các tổ chức tín dụng để đầu tư trang thiết bị công nghệ cao. Đây là bước tiến quan trọng trong đổi mới quản lý tài chính công, chuyển từ tư duy “bao cấp” sang “tự chủ, tự chịu trách nhiệm”, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và chất lượng cung cấp dịch vụ công.

Luật quy định đa dạng hóa công cụ huy động vốn cho đầu tư phát triển. Một trong những điểm nổi bật của cơ chế tài chính đặc thù là việc cho phép Thành phố sử dụng đa dạng các công cụ huy động vốn như: Phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, trái phiếu dự án, trái phiếu đô thị, trái phiếu xanh; vay từ các tổ chức tín dụng, ngân quỹ nhà nước. Đặc biệt, phát hành trái phiếu xanh phù hợp với định hướng phát triển bền vững, thu hút các nhà đầu tư quan tâm đến yếu tố môi trường, xã hội và quản trị.

Điểm đáng chú ý là quy định trong Luật được phép thành lập các quỹ tài chính đặc thù phục vụ nhiệm vụ chiến lược. Luật cho phép thành lập Quỹ thưởng của Thủ đô (từ nguồn tăng thu thuế, phí) và Quỹ phát triển vùng Thủ đô (phối hợp với các địa phương trong vùng) để đầu tư các dự án liên kết, phát triển vùng Thủ đô, ưu tiên các dự án về giao thông, hạ tầng quan trọng khác, dự án xử lý ô nhiễm môi trường, khai thác khoáng sản; xử lý sự cố, thiên tai, kiểm soát bệnh tật có tính chất vùng…

Khi được triển khai hiệu quả, hệ thống cơ chế này được kỳ vọng sẽ giúp Hà Nội tăng cường tính chủ động, tự chủ về tài chính - ngân sách cho Thủ đô, không chỉ giải quyết các vấn đề nội tại mà còn đóng vai trò dẫn dắt phát triển vùng và cả nước..., phù hợp với vai trò là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đầu tầu phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của cả nước. Đồng thời, nâng cao chất lượng nền hành chính, triển khai thực hiện mô hình phát triển kinh tế mới, thực hiện Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Cơ chế mới tại Luật đã mở rộng và làm rõ hơn thẩm quyền của chính quyền thành phố trong quyết định chủ trương đầu tư, qua đó rút ngắn quy trình, giảm tầng nấc trung gian và đẩy nhanh tiến độ triển khai dự án. Theo đó, HĐND thành phố được quyết định chủ trương đầu tư đối với nhiều dự án sử dụng nguồn vốn địa phương, kể cả các dự án quy mô lớn theo phân cấp. Chủ tịch UBND thành phố được trao thẩm quyền rộng hơn trong việc chấp thuận chủ trương đầu tư các dự án theo quy định của pháp luật.