Luật Tư pháp người chưa thành niên: Xây dựng nền tư pháp thân thiện, bảo vệ trẻ em

Phiên tòa giả định lồng ghép tuyên truyền Luật Tư pháp người chưa thành niên tại Trường THPT Cầm Bá Thước, xã Thường Xuân.

Theo thống kê của Bộ Công an, trung bình mỗi năm cả nước có khoảng 13.000 thanh thiếu niên vi phạm pháp luật. Trong đó, tỷ lệ gây án ở tuổi vị thành niên là 5,2% đối với người dưới 14 tuổi; 24,5% đối với người từ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi và 70,3% đối với người từ 16 đến dưới 18 tuổi. Các hành vi vi phạm không chỉ dừng lại ở những vụ việc như trộm cắp vặt, gây rối trật tự công cộng mà còn có các tội phạm nghiêm trọng như cướp giật, trộm cắp tài sản có tổ chức, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép chất ma túy và giết người. Tình trạng trên ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh trật tự, để lại nhiều hậu quả đau lòng cho gia đình và xã hội.

Mới đây, Tòa án Nhân dân tỉnh Thanh Hóa xét xử sơ thẩm công khai vụ án hình sự đối với Nguyễn Văn D. (tên viết tắt của bị cáo), sinh ngày 24/2/2011, thường trú ở phường Hải Lĩnh. D bị bắt tạm giữ ngày 2/12/2025 do tham gia vụ ẩu đả với một nhóm thanh, thiếu niên. Theo cáo trạng, do mâu thuẫn từ trước, nhóm bạn của D. đã dùng hung khí tấn công nhóm đối phương. Trong quá trình giải quyết mâu thuẫn, D. đã dùng kiếm ném vào Đậu Trung K., sinh năm 2008, thường trú ở phường Tân Dân. Qua trưng cầu giám định, K. bị tổn hại 58% tỷ lệ tổn thương cơ thể. Theo nhận định của hội đồng xét xử, chỉ vì mâu thuẫn nhỏ giữa những thanh, thiếu niên mới lớn mà bị cáo đã dùng hung khí nguy hiểm tấn công vào vùng trọng yếu trên cơ thể của bị hại. Hành vi bị cáo là nguy hiểm cho xã hội. Tuy nhiên, tại thời điểm hành vi phạm tội, bị cáo mới 14 tuổi 9 tháng và đến thời điểm xét xử là 15 tuổi 3 tháng, hậu quả chết người chưa xảy ra thuộc trường hợp phạm tội chưa đạt. Do vậy, căn cứ các quy định tại Bộ luật Hình sự và Luật Tư pháp người chưa thành niên, hội đồng xét xử đã tuyên phạt Nguyễn Văn D. 3 năm, 3 tháng tù. Bản án được đánh giá là vừa có tính răn đe, vừa tạo cơ hội để bị cáo sửa chữa lỗi lầm, tiếp tục cải tạo, rèn luyện để trở thành công dân tốt sau những hành động bột phát.

Vụ án trên và nhiều vụ án liên quan đến trẻ chưa thành niên cho thấy, một trong những điểm nổi bật của Luật Tư pháp người chưa thành niên là đề cao nguyên tắc giáo dục hơn trừng phạt. Đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật, các cơ quan tiến hành tố tụng ưu tiên áp dụng các biện pháp giáo dục, hòa giải và phục hồi thay vì xử lý bằng các hình phạt nghiêm khắc. Điều này phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của trẻ em, giúp các em nhận thức được hành vi sai trái và có cơ hội phát triển lành mạnh.

Theo ông Đặng Văn Đương, Phó giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Thanh Hóa, Luật Tư pháp người chưa thành niên lấy giáo dục làm trọng tâm. Luật quy định mức hình phạt đối với người chưa thành niên thấp hơn người thành niên, đồng thời khuyến khích áp dụng các biện pháp giáo dục, giám sát tại cộng đồng và phục hồi thay vì chỉ xử phạt bằng hình phạt tù. Tuy nhiên, việc xử lý vẫn căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và các tình tiết của vụ án.

Bên cạnh việc đề cao giáo dục, Luật Tư pháp người chưa thành niên còn quy định việc giải quyết các vụ việc liên quan đến người chưa thành niên phải được thực hiện trong môi trường thân thiện, bảo đảm quyền riêng tư và lợi ích hợp pháp của trẻ em. Luật đồng thời khuyến khích sự tham gia của gia đình, nhà trường và cộng đồng trong giáo dục, hỗ trợ người chưa thành niên; tạo cơ sở để triển khai các hoạt động tư vấn tâm lý, học nghề và hỗ trợ tái hòa nhập xã hội.

Luật Tư pháp người chưa thành niên được đánh giá là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ trẻ em ở Việt Nam. Việc triển khai hiệu quả luật sẽ góp phần bảo đảm quyền trẻ em, nâng cao hiệu quả phòng ngừa vi phạm pháp luật và xây dựng nền tư pháp thân thiện, lấy giáo dục và lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm.