Luật Xây dựng 2025: Bước tiến hội nhập trong giải quyết tranh chấp hợp đồng

Việc Quốc hội thông qua Luật Xây dựng 2025 tại Kỳ họp thứ 10, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, không chỉ đánh dấu một bước hoàn thiện quan trọng của hệ thống pháp luật xây dựng, mà còn cho thấy sự chuyển dịch tư duy lập pháp theo hướng hội nhập quốc tế sâu rộng và thực chất hơn. Trong đó, các quy định mới về phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng được giới chuyên gia đánh giá là một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất của đạo luật này.

Theo TS. Nguyễn Mai Linh, Khoa Pháp luật Quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội, so với Luật Xây dựng 2014, Luật Xây dựng 2025 đã tạo ra một bước ngoặt rõ nét trong việc tiếp cận và thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng, một lĩnh vực vốn có tính chất kỹ thuật cao, giá trị hợp đồng lớn và tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý.

Mở rộng “không gian pháp lý” cho các mô hình giải quyết tranh chấp hiện đại

Nếu như Luật Xây dựng 2014 (khoản 8 Điều 146) chỉ dừng lại ở việc liệt kê các phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống như thương lượng, hòa giải, trọng tài thương mại và tòa án, thì Luật Xây dựng 2025 (khoản 5 Điều 86) đã chính thức ghi nhận việc áp dụng “các mô hình xử lý tranh chấp theo thông lệ quốc tế”.

Theo TS. Nguyễn Mai Linh, đây không đơn thuần là một bổ sung kỹ thuật lập pháp, mà phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý tranh chấp xây dựng. Việc thừa nhận các mô hình xử lý tranh chấp theo thông lệ quốc tế giúp hình thành một hành lang pháp lý vững chắc cho các phương thức giải quyết tranh chấp mang tính chuyên môn hóa cao, phù hợp với đặc thù của hợp đồng xây dựng hiện đại.

Theo TS. Nguyễn Mai Linh, so với Luật Xây dựng 2014, Luật Xây dựng 2025 đã tạo ra một bước ngoặt rõ nét trong việc tiếp cận và thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng.

Đáng chú ý, Luật Xây dựng 2025 không “đóng khung” hay liệt kê cụ thể từng mô hình, mà lựa chọn cách tiếp cận mở. Cách làm này cho phép các chủ thể trong hợp đồng xây dựng có thể trực tiếp tham chiếu và áp dụng các quy tắc quốc tế phổ biến, như Ban tranh chấp (Dispute Boards) hay Phân xử theo luật định (Statutory Adjudication), mà không phải chờ đợi sự nội luật hóa chi tiết trong các văn bản dưới luật. Theo đánh giá của giới chuyên môn, đây là một giải pháp linh hoạt, phù hợp với thông lệ lập pháp tiến bộ của nhiều quốc gia.

Quan trọng hơn, quy định mới này cũng thể hiện rõ tinh thần chủ động hội nhập quốc tế “đồng bộ, toàn diện, sâu rộng, chất lượng và hiệu quả” theo đúng định hướng của Nghị quyết số 59-NQ/TW của Bộ Chính trị về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

Một điểm đáng chú ý khác của Luật Xây dựng 2025 là đã làm rõ bản chất pháp lý của các mô hình Ban xử lý tranh chấp, vấn đề từng gây nhiều tranh luận trong suốt gần một thập kỷ qua.

Trước đây, theo Nghị định số 37/2015/NĐ-CP, Ban xử lý tranh chấp trong hợp đồng xây dựng thường được nhìn nhận như một dạng thủ tục hòa giải. Tuy nhiên, cách tiếp cận này dẫn đến nhiều lúng túng khi đối chiếu với các quy định về hòa giải thương mại tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, cũng như khi so sánh với thông lệ quốc tế.

Luật Xây dựng 2025 đã tách bạch rõ ràng mô hình Ban xử lý tranh chấp khỏi phương thức hòa giải, qua đó tiệm cận hơn với chuẩn mực quốc tế. Theo TS. Nguyễn Mai Linh, sự thay đổi này không chỉ giúp làm sáng tỏ bản chất pháp lý của Ban xử lý tranh chấp, mà còn tạo tiền đề quan trọng để sửa đổi, bổ sung các nghị định hướng dẫn thi hành, khắc phục tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Từ góc độ quản lý nhà nước, đây cũng là cơ sở để nghiên cứu, tiếp thu các chuẩn mực quốc tế về Ban tranh chấp, xây dựng khung pháp lý hướng dẫn thi hành đồng bộ, hiệu quả hơn trong giai đoạn tới.

Cơ chế riêng cho dự án đầu tư công và PPP

Đối với các dự án sử dụng vốn Nhà nước, bao gồm dự án đầu tư công và dự án đối tác công - tư (PPP), Luật Xây dựng 2025 đã thiết lập cơ chế riêng, thể hiện sự cân bằng giữa yêu cầu hội nhập và trách nhiệm quản lý chặt chẽ vốn Nhà nước.

Theo đó, luật ưu tiên sử dụng các tổ chức trọng tài trong nước khi phát sinh tranh chấp. Cách tiếp cận này nhằm giảm gánh nặng chi phí cho ngân sách, đồng thời hạn chế các bất lợi liên quan đến rào cản ngôn ngữ, pháp luật và thủ tục tố tụng trong trường hợp có yếu tố nước ngoài.

Quy định mới về phương thức giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng được giới chuyên gia đánh giá là một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất của Luật Xây dựng 2025.

Tuy nhiên, Luật Xây dựng 2025 không “đóng cửa” với các mô hình giải quyết tranh chấp theo thông lệ quốc tế. Trường hợp áp dụng các mô hình này, điều kiện đặt ra là phải phù hợp với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, hoặc được người quyết định đầu tư phê duyệt, đồng thời được các bên thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng xây dựng.

Theo TS. Nguyễn Mai Linh, quy định này vừa bảo đảm tuân thủ các cam kết quốc tế, vừa góp phần tạo niềm tin cho các nhà đầu tư nước ngoài khi tham gia các dự án hạ tầng lớn tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc yêu cầu phê duyệt của người quyết định đầu tư cũng có thể phát sinh những hạn chế nhất định, như gia tăng thủ tục hành chính hoặc phụ thuộc vào mức độ am hiểu thông lệ quốc tế của người phê duyệt.

Luật hóa chi phí giải quyết tranh chấp tháo gỡ “điểm nghẽn” tài chính

Một điểm mới mang tính thực tiễn cao của Luật Xây dựng 2025 là việc luật hóa chi phí giải quyết tranh chấp vào tổng mức đầu tư của dự án. Trước đây, do thiếu quy định rõ ràng, nhiều dự án, đặc biệt là dự án đầu tư công gặp khó khăn trong việc bố trí, thanh toán các chi phí liên quan đến hoạt động của Ban xử lý tranh chấp hoặc các cơ chế tương tự.

Việc ghi nhận chi phí giải quyết tranh chấp như một cấu phần hợp pháp trong tổng mức đầu tư giúp chủ đầu tư có cơ sở pháp lý để lập dự toán, phân bổ ngân sách và quyết toán minh bạch hơn. Qua đó, công tác quản lý hợp đồng được nâng cao, hạn chế tình trạng đội vốn, kéo dài tiến độ dự án.

Dù vậy, theo giới chuyên gia, việc xác định định mức chi phí giải quyết tranh chấp, đặc biệt là tỷ lệ phần trăm trong tổng mức đầu tư là vấn đề phức tạp, đòi hỏi Chính phủ phải có hướng dẫn chi tiết, thận trọng trong các nghị định sắp tới.

Tổng thể, Luật Xây dựng 2025 cho thấy sự điều chỉnh quan trọng trong cách tiếp cận đối với cơ chế giải quyết tranh chấp xây dựng, từ mô hình truyền thống sang mô hình hiện đại, chuyên môn hóa và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Theo TS. Nguyễn Mai Linh, những điểm mới này không chỉ góp phần tăng tính minh bạch, dự báo và an toàn pháp lý cho các chủ thể tham gia hợp đồng xây dựng, mà còn có ý nghĩa lâu dài trong việc chuẩn hóa môi trường đầu tư xây dựng tại Việt Nam. Đây là bước đi cần thiết để pháp luật xây dựng Việt Nam bắt nhịp với xu hướng toàn cầu, đồng thời hiện thực hóa tinh thần hội nhập quốc tế chủ động và hiệu quả mà Đảng và Nhà nước đã xác định trong giai đoạn phát triển mới.

Đình Khương