Lực lượng sản xuất mới: 'Chìa khóa' bứt phá trong kỷ nguyên số

Đây cũng là nội dung trọng tâm được các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý quan tâm, trao đổi tại Hội thảo khoa học quốc gia lần thứ II với chủ đề “Lực lượng sản xuất mới - xu hướng thế giới và thực tiễn Việt Nam”.

Lãnh đạo Bộ Tài chính cùng các chuyên gia, nhà khoa học, quản lý đến tham dự, trao đổi tại Hội thảo khoa học quốc gia lần thứ II về “Lực lượng sản xuất mới - Xu hướng thế giới và thực tiễn Việt Nam”. Ảnh: Bình Minh.

Xu thế toàn cầu

NGƯT.PGS.TS Nguyễn Đào Tùng, Giám đốc Học viện Tài chính, cho rằng: Nếu trước đây các yếu tố sản xuất truyền thống như đất đai, lao động cơ bắp hay máy móc cơ khí giữ vai trò chủ đạo thì hiện nay tri thức công nghệ cao, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực số đang trở thành những nhân tố cốt lõi tạo nên năng suất và giá trị mới.

Theo ông Nguyễn Đào Tùng, dữ liệu không còn đơn thuần là nguồn tài nguyên mà đã trở thành tư liệu sản xuất đặc biệt. Trong khi đó, các thuật toán và hệ thống AI đang dần trở thành những công cụ lao động thông minh có khả năng tạo ra giá trị gia tăng vượt trội.

Trên phạm vi toàn cầu, cuộc cạnh tranh để làm chủ lực lượng sản xuất mới đang diễn ra quyết liệt giữa các nền kinh tế lớn. Trung Quốc thúc đẩy chiến lược phát triển lực lượng sản xuất chất lượng mới gắn với hệ sinh thái công nghệ tư nhân; Nhật Bản triển khai mô hình Xã hội 5.0; Hàn Quốc tập trung nguồn lực cho các tập đoàn công nghệ chiến lược; Hoa Kỳ dẫn đầu trong thu hút đầu tư và phát triển AI.

Những kinh nghiệm quốc tế cho thấy quốc gia nào nắm bắt nhanh và làm chủ được lực lượng sản xuất mới sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội trong chuỗi giá trị toàn cầu và tiến trình phát triển kinh tế.

NGƯT.PGS.TS Nguyễn Đào Tùng, Giám đốc Học viện Tài chính chia sẻ. Ảnh: Bình Minh.

Đối với Việt Nam, những năm gần đây đã đạt nhiều kết quả tích cực trong phát triển kinh tế số, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ cao. Sự phát triển của các tập đoàn công nghệ lớn, cùng sự năng động của khu vực kinh tế tư nhân đã góp phần tạo nên những tiền đề quan trọng cho quá trình hình thành lực lượng sản xuất mới. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được cũng có nhiều điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ…

Theo quy luật phát triển của kinh tế chính trị, quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất. Khi lực lượng sản xuất ngày càng mang tính số hóa, tri thức và xanh hóa thì các chính sách về sở hữu dữ liệu, sở hữu trí tuệ, phân phối lợi ích và quản trị quốc gia cũng cần được đổi mới tương ứng.

Kinh tế tư nhân và dữ liệu - hai động lực quan trọng

Tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn khẳng định, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những thay đổi chưa từng có trong phương thức sản xuất, quản trị và đời sống xã hội. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng xanh và kinh tế số đang trở thành những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

Theo Thứ trưởng, phát triển lực lượng sản xuất mới không chỉ là yêu cầu khách quan của tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước mà còn là điều kiện quan trọng để Việt Nam thực hiện mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, phát triển kinh tế tư nhân, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và hoàn thiện thể chế phát triển.

Chuyên gia, nhà khoa học tham luận. Ảnh: Bình Minh.

PGS.TS Phạm Thị Túy, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Chính trị học (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), cho rằng, khu vực kinh tế tư nhân đang đóng vai trò như một “máy gia tốc” trong quá trình chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành các mô hình sản xuất mới.

Theo bà, sự phát triển của doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp xanh và các mô hình quản trị dựa trên dữ liệu đang tạo nên những thay đổi căn bản trong cơ cấu kinh tế. Tuy nhiên, các rào cản về tư duy quản lý và khung pháp lý vẫn đang là lực cản đối với quá trình này. Vì vậy, cần sớm xây dựng một “thể chế kiến tạo đột phá” nhằm giải phóng các nguồn lực phát triển.

Trong khi đó, GS.TS Trần Thọ Đạt, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh vai trò ngày càng quan trọng của kinh tế dữ liệu. Theo ông, dữ liệu đang trở thành yếu tố sản xuất chiến lược của nền kinh tế số, có khả năng tác động trực tiếp đến năng suất lao động, cấu trúc ngành nghề và hiệu quả quản trị quốc gia.

Việc xây dựng một mô hình tăng trưởng dựa trên dữ liệu, gắn với cải cách thể chế và tăng trưởng xanh sẽ là một trong những hướng đi quan trọng giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong những thập niên tới.

AI đang tái định hình lực lượng sản xuất

Theo PGS.TS Nguyễn Xuân Phong, Phó Giám đốc Học viện Chính trị khu vực IV, AI hiện không còn đơn thuần là một công cụ hỗ trợ mà đang trở thành một lực lượng sản xuất trực tiếp trong nền kinh tế số.

AI giúp nâng cao năng suất lao động thông qua tự động hóa, phân tích dữ liệu và tối ưu hóa quy trình sản xuất. Đồng thời, công nghệ này cũng đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc thị trường lao động.

Các nhà khoa học, quản lý trao đổi về lực lượng sản xuất mới. Ảnh: Bình Minh.

Một xu hướng nổi bật là sự xuất hiện ngày càng nhiều của lao động nền tảng số - những người làm việc thông qua các nền tảng công nghệ và được quản lý bằng thuật toán. Song song là quá trình giảm dần lao động giản đơn, gia tăng lao động tri thức và hình thành các mô hình việc làm linh hoạt.

Theo các chuyên gia, những thay đổi này không chỉ tạo ra cơ hội tăng trưởng mới mà còn đặt ra nhiều thách thức về an sinh xã hội, quản trị lao động và hoàn thiện thể chế trong nền kinh tế số.

TS Lại Lâm Anh, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới nhận định rằng, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, AI đang được nhiều quốc gia xem là lực lượng sản xuất mới có ý nghĩa chiến lược. Công nghệ này không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế mà còn tác động sâu rộng đến các lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh và quản trị xã hội.

Chuyên gia cho rằng, phát triển lực lượng sản xuất mới không đơn thuần là nhiệm vụ kinh tế - kỹ thuật mà là cuộc chuyển đổi mang tính chiến lược đối với tương lai đất nước. Trong đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo sẽ là những động lực trung tâm. Song song với đó, việc hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tạo môi trường thuận lợi cho kinh tế tư nhân phát triển sẽ quyết định khả năng hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng mới.